Qilij Arslaan Koowaad (Turki: I. Kılıç Arslan; Carabi: قلج أرسلان الأول) wuxuu ahaa suldaankii labaad ee Dawladdii Saljuuqiyada Ruum (Anadolu), oo xukumay intii u dhaxaysay 1092 ilaa dhimashadiisa 1107. Waa wiilkii Suleymaan Shaah bin Qutalmish, oo ahaa aasaasihii dawladdaas Anadolu. Xilligiisu wuxuu ku beegmay markii ugu horreysay ee ciidamada Iskutallaabta ee Yurub soo galaan Anadolu, sidaas darteed magaciisu wuxuu ku xusan yahay ilo Byzantine, Laatiin, Suuriyaan iyo Carabi ah.

Ilaha Byzantine-ka, gaar ahaan taariikhda Anna Komnene, magaciisa waxay ku qoraan Klitziasthlas; kroonikayaasha Laatiinka qaarkood waxay ku magacaabaan magaca aabbihiis (Soliman). Xukunkiisa waxaa lagu qeexaa laba weji: dagaallada galbeedka Anadolu ee ka dhanka ah Byzantine iyo Iskutallaabta, iyo ballaarin dhanka bari ah oo ku dambaysay inuu Musul qabsado, taasoo isaga geysay isku dhac toos ah oo uu la galo Saljuuqiyada Weyn.

Asal iyo xilligii xayiraadda Isfahaan

Warkii ugu horreeyay ee laga hayo waa inuu la socday aabbihiis duullaankii Antaakiya ee 1084. Ka dib markii aabbihiis lagu dilay dagaal uu la galay Tutush (Juun 1086), Qilij Arslaan wuxuu ku hadhay Antaakiya isagoo hoos imanaya ilaalada wasiirkii Xasan bin Taahir. Guga 1087-kii, markii Suldaan Malik Shaah uu yimid Antaakiya, waxaa loo diray Isfahaan halkaasoo lagu hayay xayiraad guri. Markii Malik Shaah dhintay 1092, isaga iyo walaalkiis Kulan Arslaan waxay oggolaansho ka heleen Suldaan Berkyaruq inay ku laabtaan Anadolu; dabayaaqadii 1092 ama horraantii 1093 wuxuu gaadhay Iznik (Nicaea) oo boqortooyada dib u dhistay.

Hubanti la'aanTaariikhda dhalashadiisu ma sugna. Mateos Urfali wuxuu qoray inuu ku dhashay 1085, laakiin ilo kale (Ibn al-Athiir, Abu al-Faraj) waxay xusaan inuu 1107-dii lahaa wiil 11 jir ah, taas oo iska hor imaanaysa. Wikidata iyo tixraacyo kale waxay isticmaalaan 1079, laakiin taasi weli waa qiyaas.

Duullaankii Iskutallaabta ee Koowaad

Sanadkii 1096, ciidan aan tababar lahayn oo loo yaqaan 'Duullaankii Dadweynaha' (People's Crusade), oo uu hoggaaminayay Peter the Hermit, ayaa Anadolu soo galay; Qilij Arslaan si dhakhso ah ayuu ugu adkaaday agagaarka Kibotos (Civetot). Laakiin sannadkii xiga, ciidamadii rasmiga ahaa ee Iskutallaabta oo Byzantine la kaashanaya ayaa hareereeyay Iznik, caasimaddiisa, oo bishii Juun 1097 gacanta u gashay Byzantine. Muddo yar ka dib wuxuu guuldarro weyn kala kulmay Dorylaeum (Eskişehir). Ka dib xarunta dawladda waxay u wareegtay Konya (Iconium).

Sannadkii 1101, saddex ciidan oo Iskutallaab ah oo kala duwan ayaa isku dayay inay Anadolu ka gudbaan. Qilij Arslaan, isagoo la kaashanaya amiirradii Turkmaanka ee kale, ayaa ku adkaaday dagaallo lagu magacaabo Mersivan iyo Heraclea (Ereğli). Natiijadu waxay ahayd in wadadii dhulka ee Kostantiniya ilaa Suuriya ay ku adkaatay ciidamada Yurub, taas oo saamayn ku yeelatay habka duullaannadii xigay (badweynta ayaa loo badalay).

Ballaarintii bari iyo Musul

Ka dib duullaannada, Qilij Arslaan wuxuu dareenkiisa u jeediyay bariga Anadolu iyo Jaziira. Wuxuu ka qaaday Malatya gacanta Daanishmandiyiinta, wuxuuna hareereeyay Urfa (Edessa) laakiin ma qabsan. Sannadkii 1106 wuxuu galay Xarraan. Sannadkii 1107, dadka Musul qaarkood ayaa u yeedhay, wuxuuna magaalada qabsaday, khudbadana lagu akhriyay magaciisa halkii magaca Suldaan Muxammad Tapar ee Saljuuqiyada Weyn — muujin cad oo tartanka labada laan ee Saljuuqiga ah.

Hubanti la'aanTaariikhda qabsashada Malatya way isku khilaafsan tahay ilaha: Britannica waxay sheegtaa 1104 (ka dib dhimashadii Daanishmand), halka daraasado Turki ah ay sheegaan 1106. Isku mid ahaan, tirooyinka ciidamada dagaalladan lagu xusay ilo qaar (tusaale 5,000 iyo 4,000 fardooley) ma laha ilo aasaasi ah oo la xaqiijin karo.

Dhimashada iyo waxa ka dambeeyay

Bishii Luulyo 1107, agagaarka Wabiga Khaabuur, wuxuu dagaal la galay Jawali Saqawa (Çavlı), taliyihii Musul ee uu magacaabay Suldaan Muxammad Tapar, oo taageero ka helayay Ridwan oo Xalab ka talinayay. Ciidankiisa oo kala firdhay awgeed, wuxuu isku dayay inuu faraskiisa ku gudbo wabiga si looga baxo qabsashada, halkaasna ku maqnaaday (harraadmay). Waxaa la sheegaa in la aasay Silvan (Mayyafariqin) ee gobolka Diyarbakır. Wiilashiisii Malik Shaah (Shahinshah) iyo Mescuud Koowaad ayaa kala qaybsaday dhaxalka, dawladduna waxay soo gashay muddo kala daad ah oo Daanishmandiyiintu ka faa'iidaysteen.

Bishii Janaayo 2021, Jaamacadda Dicle ee Diyarbakır waxay ku dhawaaqday in guddi ka kooban taariikhyahanno iyo arkeoloojiyeyaal ay ku aqoonsadeen laba xabaal oo ku yaal turbo (qubbad) ku taal xaafadda dhexe ee Silvan inay yihiin kuwii Qilij Arslaan iyo gabadhiisa. Ku dhawaaqiddan waxaa lagu salaayay da'da iyo jinsiga haraaga iyo qaabka dhagaxyada, ee ma aha caddayn qoraal ah oo toos ah.

Hubanti la'aanAqoonsiga xabaalaha 2021 wuxuu ku salaysan yahay warbixin jaamacadeed oo warbaahinta lagu faafiyay; ma helin daabacaad cilmi-baadhis oo dib-u-eegis la sameeyay oo si madax-bannaan u xaqiijisa. Sidaas darteed waa in loo qaataa sheegasho la baaraya, ee ma aha xaqiiqo la go'aamiyay.

Xusuusin'Ruum' waxay ka timid ereyga Carabiga ee loola jeedo dhulkii Roomaanka (Byzantine); sidaas darteed 'Saljuuqiyada Ruum' waa laanta Saljuuqiga ee Anadolu ka talisay. 'Khudbad' waa hadalka Jimcaha ee masaajidka lagu xuso magaca xaakimka — calaamad muhiim ah oo sharci-siin siyaasadeed.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika

jihayn: TR

Qilij Arslaan Koowaad ma aha oo kaliya suldaan taariikhi ah; waa xudunta sheekada ah sida Anadolu u noqday guri joogto ah oo Turki ah. Isaga oo Iznik ka soo bilaabay, ka dibna Konya ka dhigay xarun, wuxuu muujiyay in dawlad-dhisidda Turkiga aysan ku dumin hal guuldarro sida Dorylaeum. Guulaha 1101 ee Mersivan iyo Ereğli waxay wax ka beddeleen jaha-wareega duullaannadii Iskutallaabta — badda ayaa loo badalay dhulka. Innagoo ka eegayna aragtida Turkiga ee maanta ee Geeska Afrika, halkan waxaa ka muuqda dhaqan siyaasadeed: joogitaan degganaansho leh, xiriir bulsho iyo dhis hay'adeed oo ka soo gudba dagaallada. Aqoonsiga xabaalaha Silvan sanadkii 2021 wuxuu na tusayaa in dib-u-xasuusinta taariikhda ay tahay qayb ka mid ah dhisidda xasuusta qaranka — inkastoo caddayntu weli tahay mid la baaraya.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Iskuulka Dheellitirka Hay'adeed

Waxa xiiso leh ee kiiskan ma aha geesinimada suldaanka, ee waa fashilka hay'adeed. Boqortooyo aan lahayn hab caddaalad ah oo dhaxal-wareejin, kama badbaado dhimashada shakhsiga: 1107 ka dib, Malik Shaah iyo Mescuud waxay kala qaybsadeen dawladda, Daanishmandiyiintuna waxay ka faa'iidaysteen. Taasi waa astaanta dawladaha ku tiirsan hal nin, ee aan ku tiirsanayn nidaam. Sidoo kale ballaarinta dhanka Musul waxay ahayd qiyaas khalad ah oo awood ka badan awoodda dhabta ah: khudbadda magaciisa lagu akhriyay ma ay abuurin maamul u dhisan. Marka la eegana ilaha, waa muhiim in la xuso in taariikhda dhalashadiisa, tirada ciidamada iyo taariikhda Malatya ay isku khilaafsan yihiin; warbixin warbaahin lagu faafiyay ee 2021 ma noqon karto caddayn cilmi ah. Xisaab-ku-jirnimo macna leh waxay ka bilaabmaysaa in aan diidno wax aan la xaqiijin karin.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa muraayadda awoodda dawladda iyo sii socodka hay'adaha. Waxa uu actors u arkaa dad xisaab-ku-socda, ma aha kuwo lagu tilmaamo eray qiimeyn ah. Wuxuu ka rajo badan yahay iskuulada kale in xal hay'adeed la gaadhi karo — taasi waa aaminsanaan hore, ma aha natiijo cilmiyeed.

Iskuulka Dhaqan-ilaalinta Islaamiga

Halkan waxaa jira astaan aan la iska indhatiri karin: khudbadda. Markii Musul lagu akhriyay magaca Qilij Arslaan, taasi ma ahayn oo kaliya war siyaasadeed — waxay ahayd sharci-siinta xukunka oo laga qaadanayo minbarka masaajidka. Bulshada muslimka ah, awoodda waxay xiran tahay aqoonsiga ummadda iyo culimada, ee ma aha oo kaliya ciidan iyo faras. Sidaas oo ay tahay, waa in aan xusno in tartankii labada laan ee Saljuuqiga uu dhaawac weyn u geystay ummadda xilligii ay Iskutallaabtu ku soo dhufanaysay. Halkii laga midoobi lahaa, waxaa la isku hardiyay minbarada. Dhimashadiisii wabiga Khaabuur waa waano: qadarka Ilaahay ayaa hor kacaya damaca dadka. Waxa ka haray waa in midnimadu tahay farriinta diinta, kala qaybsanaantuna tahay wadada guuldarrada.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka akhriyaa dhinaca dhaqanka shareecada, awoodda culimada iyo nidaamka bulsho ee Islaamiga. Wuxuu shaki ka qabaa in dastuurnimada cilmaaniga ah ay ku habboon tahay dhismaha bulshada Soomaaliyeed. Sharcinimada diimeed wuxuu u arkaa qayb lama huraan ah oo ka mid ah sharcinimada siyaasadeed.

Ilaha

BSALJUQS iii. Saljuqs of Rum — Encyclopaedia Iranica
BKILICARSLAN I (Işın Demirkent) — TDV İslâm Ansiklopedisijihayn: TR
Ensaykloobediya diimeed oo Turki ah; falanqayn taariikheed oo tixraacyo asaasi ah leh, laakiin dhinac wadaniyadeed ayay mararka qaar leedahay.
BKutalmışoğlu Süleyman Şah'ın ölümünden sonra Anadolu (maqaal joornaal) — DergiParkjihayn: TR
BBirsel Küçüksipahioğlu, maqaal ku saabsan I. Kılıç Arslan (Şarkiyat Mecmuası, 26, 2015) — Şarkiyat Mecmuası / DergiParkjihayn: TR
BDānishmend dynasty — Encyclopaedia Britannica
CDiyarbakır'da Anadolu Selçuklu Sultanı I. Kılıçarslan'ın mezarı bulundu — Anadolu Ajansıjihayn: TR
Wakaaladda wararka ee dawladda Turkiga; warbixinta xabaasha waxay leedahay dhinac dhaqan-wadani.
CTurkish Archaeologists Discover Grave of Sultan Who Defeated Crusaders — Smithsonian Magazine

Qeybaha:766 eray · 7 ilo · 3 aragtiyo kala duwan