Qubrus Waqooyi (Turki: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC) waa maamul is-taagay oo si dhab ah u xukuma qaybta waqooyi ee jasiiradda Qubrus ee badda Mediterranean-ka. Wuxuu madax-bannaani ku dhawaaqay 15 Noofambar 1983. Xarunta maamulku waa qaybta woqooyi ee Nikosiya (Lefkoşa), oo ah magaalo u qaybsan laba maamul. Turkiga ayaa ah dawladda kaliya ee aqoonsatay; beesha caalamka intiisa kale waxay dhulka u aqoonsan tahay qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Qubrus.

Labada qaybood waxaa kala qaybiya aag buufar ah oo Qaramada Midoobay ilaaliso, oo loo yaqaanno "Khadka Cagaaran" (Green Line). Aaggaas wuxuu dhererkiisu yahay qiyaastii 180 km, waxaana daryeela Ciidanka Nabad-ilaalinta ee QM ee Qubrus (UNFICYP), oo la aasaasay sannadkii 1964. Qaar ka mid ah goobaha isu-gudubka waa furan yihiin, taasoo u oggolaanaysa dad iyo baabuur inay ka gudbaan labada dhinac.

Taariikhda kooban

Qubrus waxay Boqortooyada Ingiriiska ka xornimo qaadatay 1960, iyadoo dastuur wadaag ah u dhexeeya bulshada Giriigga Qubrus iyo tan Turkiga Qubrus. Nidaamkaas wuxuu burburay 1963–1964, markaasna waxaa la diray ciidanka nabad-ilaalinta ee QM. Sannadkii 1974, ka dib afgembi ay taageertay Giriiggu, ciidamada Turkiga ayaa jasiiradda soo galay, waxaana ka dhashay kala-goynta juqraafi ahaan ilaa maanta jirta. Sannadkii 1975 waxaa la sameeyay "Dawladda Federaalka Turkiga ee Qubrus", kaddibna 1983 waxaa lagu dhawaaqay KKTC.

Xaaladda sharciga caalamiga ah

Golaha Ammaanka ee QM, qaraarkiisii 541 (1983), wuxuu ku tilmaamay ku-dhawaaqidda madax-bannaanida mid "sharci ahaan aan wax ka jirin" (legally invalid), wuxuuna ka codsaday dhammaan dawladaha inaanay aqoonsan wax dawlad Qubrus ah oo aan ahayn Jamhuuriyadda Qubrus. Qaraarka waxaa la ansixiyay 18 Noofambar 1983, iyadoo 13 dal ay taageereen, mid diiday, midna ka aamusay. Qaraarkii 550 (1984) ayaa sii adkeeyay mowqifkaas.

Markii Jamhuuriyadda Qubrus ay Midowga Yurub ku biirtay 1 Maajo 2004, dhammaan jasiiraddu sharci ahaan waxay noqotay qayb ka mid ah MY, laakiin Protocol 10 ee heshiiska ku-biiritaanka wuxuu hakiyay dabbaqidda sharciga Midowga Yurub (acquis communautaire) meelaha aan dawladda Jamhuuriyadda Qubrus xukun wax ku ool ah ku lahayn — kuwaas oo ah waqooyiga.

Dadaallada xallinta

Wadahadallo QM hoggaamiso ayaa muddo dheer socday. 24 Abriil 2004 waxaa la qaaday laba afti oo isku mar ah oo ku saabsan qorshaha Annan: qiyaastii 65% Turkiga Qubrus ayaa taageeray, halka ku dhawaad 76% Giriigga Qubrus ay diideen, sidaas darteedna qorshuhu wuu dhacay. Wadahadallada dib u bilaabmay 2008 ka dib ma gaarin heshiis rasmi ah. Muranka aasaasiga ahi wuxuu ku saabsan yahay in xalku noqdo federaal laba-beeleed oo hal dawlad ah, mise laba dawladood oo kala madax-bannaan.

Sannadkii 2020, qayb ka mid ah degmada Varosha (Maraş) ee Gazimağusa — oo tan iyo 1974 xidhnayd — ayaa dib loo furay. Golaha Ammaanka ee QM ayaa Luulyo 2021 soo saaray war-murtiyeed uu ku codsanayo in dib loo celiyo tallaabooyinkaas; Turkiga iyo maamulka Turkiga Qubrus waxay diideen war-murtiyeedkaas. Doorashadii madaxweynenimo ee 19 Oktoobar 2025, Tufan Erhürman oo hoggaaminaya xisbiga CTP ayaa kaga badiyay Ersin Tatar oo taageersanaa qaabka laba-dawladood.

Dhaqaalaha

Lacagta la isticmaalo waa liiraha Turkiga, taasoo dhaqaalaha si toos ah ugu xidhaysa saamaynta sicir-bararka Turkiga. Ganacsiga tooska ah ee dibadda wuxuu ku xaddidan yahay xayiraadaha ka dhasha aqoonsi-la'aanta, waxaana dhoofinta iyo soo-dejinta badankood loo maro Turkiga. Ankara waxay bixisaa gargaar dhaqaale oo taageeraya qayb weyn oo miisaaniyadda ah. Waaxaha ugu waaweyn ee dakhliga waa dalxiiska, waxbarashada sare ee jaamacadaha ardayda caalamiga soo jiitay, dhismaha iyo beeraha.

Dadka iyo juqraafiga

Qubrus Waqooyi wuxuu ka kooban yahay qiyaastii saddex-meelood meel jasiiradda, oo ay ku jiraan buuraha Beşparmak (Kyrenia) ee xeebta woqooyi iyo bannaanka Mesarya. Magaalooyinka waaweyn waxaa ka mid ah Lefkoşa, Gazimağusa (Famagusta), iyo Girne (Kyrenia). Dadku waa in badan Turki-ku-hadal ah, waxaana ku jira labada koox: Turkiga Qubrus ee asal ahaan jasiiradda ka soo jeeda, iyo dad ka soo guuray Turkiga tan iyo 1974-kii. Tirakoobyada rasmiga ah ee maamulku waxay muujiyeen 200,587 (1996) iyo 265,100 (2006), tiradana waa sii kordheysay tobannaankii sannadood ee dambe.

Hubanti la'aanTirada dadka iyo tirada ciidamada Turkiga ee halkaas jooga waa qodobbo lagu muransan yahay siyaasad ahaan. Tirakoobyada maamulka waqooyiga looma aqoonsana mid rasmi ah dhinaca caalamiga; dhinaca kale, qiyaasaha ciidamada (inta badan 30,000–40,000 la sheego) ilo madax-bannaan lagumaan xaqiijin. Tirooyinka qeexan ee 2011 iyo wixii ka dambeeyay lagama helin ilo A-heer ah oo aan hubiyay.

XusuusinMagacyada la isticmaalo waxay siyaasad ahaan micno leeyihiin. Dukumentiyada QM iyo Midowga Yurub waxaa badanaa loo isticmaalaa "waqooyiga Qubrus" ama "aagga aan dawladdu xukun wax ku ool ah ku lahayn", halka maamulka halkaas iyo Turkigu ay isticmaalaan "Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus". Maddadan magacyada waxaa loo isticmaalay tilmaan ahaan, ma aha aqoonsi sharci.

XusuusinQaybaha ku saabsan doorashada 2025 iyo tirakoobyada dhaqaalaha waxaa lagu tiirsanaaday ilo C-heer ah (warbaahin iyo ensaykloobediya furan) maadaama ilo aasaasi ah oo la heli karo ay ku yar yihiin arrimahan.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika

jihayn: TR

Qubrus Waqooyi ma aha arrin jasiirad keliya ku eg; waa tusaale muujinaya sida Turkigu u fahmo ammaanka Badda Dhexe iyo mas'uuliyadda uu u qaado bulshooyinka isku xidhan. Ka dib burburkii nidaamkii wadaagga ahaa ee 1963–1964 iyo afgembigii 1974, Ankara waxay u aragtay soo faragelinta mid ku salaysan heshiisyadii damaanad-qaadka, ma ahan gardarro. Maanta, liiraha Turkiga, taageerada miisaaniyadda iyo jaamacadaha ardayda caalamiga soo jiita waxay abuureen nidaam waarey in ka badan afartan sano oo cunaqabatayn ganacsi ah. Isla habkan — taageero adag, joogitaan muddo-dheer ah, iyo isku-xidh dhaqaale — ayaa lagu arkaa Muqdisho: tababarka ciidan, dekedda, garoonka iyo caafimaadka. Dadka Soomaaliyeed waxay ka baran karaan in shuraakada joogtaa ay ka faa'iido badan yihiin kuwa qaraarrada kaliya soo saara oo dabadeed baxa. Qaraarka 541 wuxuu diiday aqoonsi, laakiin ma tirtirin xaqiiqda dhulka jirta.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Iskuulka Aragtida Somaliland

Kiiskani wuxuu na tusayaa faraqa u dhexeeya aqoonsi-la'aan iyo xaq-la'aan — mana aha isku wax. Hase ahaatee, waa muhiim in la caddeeyo: Qubrus Waqooyi wuxuu ka dhashay soo-galitaan militari oo dibadeed 1974, kadibna madax-bannaani lagu dhawaaqay 1983 oo Golaha Ammaanku ku tilmaamay mid sharci ahaan aan jirin. Somaliland xaaladdeedu si buuxda way ka duwan tahay: waxay xornimo ka qaadatay Ingiriiska 26 Juun 1960, waxaana la aqoonsaday dawlad madax-bannaan ka hor midowgii ikhtiyaariga ahaa. Dib-u-noqoshadii 1991 ma ahayn goosasho ciidan shisheeye keenay, ee waxay ahayd burburka midow labo dhinac ah oo dhinac ka mid ahi ku xadgudbay. Sidaas darteed inta la isku daro laba kiis oo aan isku ekayn waa qalad taariikheed. Waxa kaliya ee wadaagna waa casharkan: xayiraadda ganacsi ee ka dhalata aqoonsi-la'aan waxay bulshada dhaawacdaa, mana joojiso in maamul dhab ahaan jira uu doorasho iyo hay'ado leeyahay.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu udub dhexaad ka dhigtaa doodda ah in Somaliland ay ku noqotay madax-bannaanidii ka horreysay 1960 iyo waayo-aragnimada dhismaha dawlad gudaha ka dhalatay. Aqoonsi la'aanta wuxuu u arkaa arrin maamul-caajis ah, ma aha mid sharci ah. Wuxuu si joogto ah uga fogaadaa akhriska Muqdisho udub-dhexaadka u ah.

Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka

Halkan waxaa la is hor taagan laba mabda' oo dastuuri ah: xurriyadda ummadaha inay isu go'aamiyaan, iyo mabda'ga ah in aan la aqoonsan xaalad ka dhalatay xoog militari. Qaraarrada 541 iyo 550 waxay dooteen mabda'ga labaad, taasina ma aha siyaasad kaliya — waa asaas sharci caalami ah. Laakiin xukunka sharcigu waa inuu labada dhinacba u dhan yahay: 65% Turkiga Qubrus ayaa 2004 taageeray qorshaha Annan, taasoo muujinaysa in dadku doonayeen xal, hase yeeshee ay ku hardameen siyaasiyiin. Doorashadii Oktoobar 2025, oo Erhürman uu kaga badiyay qaabkii laba-dawladood, waxay caddaynaysaa in codbixiyuhu weli xal wadajir ah rabo. Halkan casharku wuxuu yahay: xuquuqda hantida ee la barakiciyay, xorriyadda socodka, iyo Varosha waa arrimo xuquuqeed oo shakhsiyaadka saameeya, ee maaha kaliya faylal diblomaasiyadeed. Xal dastuuri ah oo dhalinaya u simanaan muwaadin ayaa keliya kala baxaya jaho-la'aantan.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa dhinaca xuquuqda shakhsiga, dheellitirka dastuuriga iyo xukunka sharciga. Matalaadda qabiilka iyo awoodda diimeed wuxuu u arkaa dhibaato dhinaca nidaamka xuquuqda. Heerarka xuquuqul insaanka caalamiga ah wuxuu ka sarreysiiyaa sharcinimada gudaha.

Ilaha

ASecurity Council resolution 541 (1983) [Cyprus] — Qaramada Midoobay / Refworld
AAbout the buffer zone — UNFICYP, Qaramada Midoobay
BUNFICYP – United Nations Force in Cyprus — Ergada Joogtada ah ee Jamhuuriyadda Qubrus ee QMjihayn: CY
Ilo dawladeed oo ka tarjumaysa mowqifka Jamhuuriyadda Qubrus.
BResolution 541 (1983) – Cyprus — UNSCR (diiwaanka qaraarrada Golaha Ammaanka)
ASpecial Report No 6/2012: European Union assistance to the Turkish Cypriot community — Xisaab-hayaha Guud ee Midowga Yurub / EUR-Lex
BAn Ironic Result in Cyprus — Middle East Research and Information Project (MERIP)
BCyprus: Status of U.N. Negotiations and Related Issues — Congressional Research Service (CRS)jihayn: US
Falanqayn u qoran sharci-dejiyeyaasha Maraykanka.
AParliamentary question: Referendums in Cyprus (E-1444/2004) — Baarlamaanka Yurub
C2025 Northern Cypriot presidential election — Wikipedia
DUNSC statement on Varosha 'unprincipled': Turkish Cyprus — Daily Sabahjihayn: TR
Warbaahin u dhow dawladda Turkiga; halkan waxaa loo isticmaalay muujinta mowqifka Ankara.
CUN Security Council condemns Northern Cyprus resort plan — Al Jazeera
CEconomy of Northern Cyprus — Wikipedia
CBreakaway north Cyprus reels from Turkish lira collapse — France 24
CDemographics of Northern Cyprus — Wikipedia

Qeybaha:763 eray · 14 ilo · 3 aragtiyo kala duwan