Qumbe

Qumbe (Cocos nucifera) waa geed ka mid ah qoyska timirta (Arecaceae). Wuxuu leeyahay jirid dheer oo aan laamo lahayn, iyo caleemo waaweyn oo baalal u eg oo geeska sare ku urursan. Midhihiisa, oo sidoo kale la yiraahdo qumbe, waa mid weyn oo qolof adag leh, gudahiisana ku jira hilib cad iyo biyo.

Geedku wuxuu ku baxaa gobollada kulaylaha ah ee xeebaha ku dhow, gaar ahaan dhulka ciiddiisu ciid tahay oo cusbo u dulqaadan kara. Soomaaliya, qumbaha waxaa laga beeraa gobollada koonfureed ee xeebta Badweynta Hindiya ku yaal, sida deegaannada agagaarka Baraawe iyo Kismaayo. Midhaha waxaa loo isticmaalaa cunto, cabbitaan iyo saliid.

Muuqaalka geedka

Jiridda qumbaha waa mid dhuuban oo mararka qaar qalloocan, waxayna gaari kartaa dherer sare. Caleemuhu waa kuwo baal-baalan (pinnate), waxayna si joogto ah isugu badalaan; kuwa hoose ayaa engegaya oo dhacaya, halka kuwa cusub bartamaha ka soo baxaan. Xididdadu waa kuwo badan oo dhuuban, oo kala firdhisan dhulka hoostiisa, taasoo geedka ka caawisa inuu dabaysha xeebta u adkeysto.

Midhaha iyo qaybahooda

Midhaha qumbaha waxay leeyihiin saddex lakab: dahaadh dibadeed, huruud jilicsan oo fiilooyin (coir) laga sameeyo, iyo qolof adag. Gudaha waxaa ku jira lakab hilib cad ah oo la cuni karo iyo biyo macaan oo la cabbo. Marka midhu bislaado, biyaha qaarkood waxay u beddelmaan hilib dheeraad ah. Hilibka la qalajiyo waxaa loo yaqaan copra, waana isha ugu weyn ee saliidda qumbaha.

Isticmaalka

Qumbaha waxaa loo isticmaalaa siyaabo kala duwan. Hilibkiisa waxaa lagu kariyaa cunto, waxaana laga soo saaraa caano qumbe oo bariis iyo maraq lagu daro. Saliidda waxaa loo isticmaalaa cunto iyo saabuun iyo dawooyin. Fiilooyinka huruudka waxaa laga sameeyaa xadhko, dermo iyo buul. Caleemaha waxaa lagu dahaaraa guryaha, halka qolofka la isticmaalo weelal iyo dab-shid.

Faafitaanka

Midhaha qumbaha way sabbeyn karaan, waxayna badda ku gudbi karaan masaafo dheer iyagoo weli abuur nool leh. Sababtaas awgeed geedku wuxuu ku faafay xeebo badan oo Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifigga ah, ka hor iyo ka dib intii dadku beeri jireen. Meesha uu asal ahaan ka soo jeedo si buuxda looma hubo, laakiin cilmi-baarayaashu inta badan waxay tilmaamaan gobolka Aasiya-Baasifig.