Raadhiyaam

Raadhiyaam (Ingiriisi: Radium, calaamad kiimikaad: Ra) waa curiye kiimikaad ah oo lambarka atamikada ah 88. Wuxuu ka tirsan yahay kooxda birta dhulka alkaline (alkaline earth metals), taas oo ka dhigan in kiimikadiisu la mid tahay bariyaam iyo kalsiyaam. Dhammaan isotope-yada raadhiyaamka waa kuwo raad-bixiye ah, oo si joogto ah u burburaya iyagoo sii daaya shucaac.

Raadhiyaamka laguma helo si madax-bannaan oo tiro badan dabiiciga ah. Wuxuu ka soo baxaa burburka silsiladeed ee yuraaniyaam iyo tooriyaam, sidaas darteedna waxaa lagu helaa qadar aad u yar macdanaha yuraaniyaamka sida pitchblende (uraninite). Sababtoo ah kala-guurkiisa degdegga ah, tirada dhulka ku jirta way aad u yar tahay marka la barbar dhigo yuraaniyaam.

Helitaan iyo taariikh

Raadhiyaamka waxaa la aqoonsaday sannadkii 1898 markii Marie Curie iyo Pierre Curie ay Paris ku falanqeeyeen hadhaaga macdanta pitchblende. Iyagoo isticmaalaya cabbirka korontada hawada (ionisation), waxay ogaadeen in hadhaagu shucaac ka badan yuraaniyaam sii daayo, taasna waxay ku horseeday in ay soo saaraan curiyeyaal cusub — polonium iyo raadhiyaam. Kaddib waxay ka soo saareen milix raadhiyaam ah oo saafi ah, shaqadaas oo ka mid ahayd aasaaska cilmiga raad-bixinta.

Sifooyin

Raadhiyaamka saafi ah waa bir cad-caddaan ah oo hawada la kulantana degdeg u beddelanaysa midab madow (waxaa sameysma nitride). Wuxuu falgal xoog leh la sameeyaa biyaha. Isotope-ka ugu deggan waa Ra-226, kaas oo nolol-badhkiisu (half-life) yahay ku dhawaad 1,600 sano, wuxuuna u burburaa isagoo noqonaya raadoon (radon), gaas raad-bixiye ah. Isotope-yada kale sida Ra-223, Ra-224 iyo Ra-228 nolol-badhkooda aad bay uga gaaban tahay.

Isticmaal iyo khataro

Horaantii qarnigii 20-aad, raadhiyaamka waxaa lagu daray midab-iftiin (luminous paint) oo lagu qorayay saacadaha iyo qalabka duulimaadka, waxaana loo isticmaali jiray daaweyn iyo alaabo caafimaad la sheegay. Haweenka shaqaalaha ah ee saacadaha midabbaynayay — kuwa loo yaqaan 'Radium Girls' — waxay la kulmeen cudurro lafta iyo daanka ah, taas oo horseeday dacwooyin iyo sharciyo cusub ee badbaadada shaqada. Maanta isticmaalkiisa waa mid xaddidan; badiba waxaa lagu beddelay isotope-yo kale oo ka ammaan ah. Ra-223 (dichloride) hadda waxaa loo isticmaalaa daaweynta qaar ka mid ah kansarka lafaha ku faafay.