Raadhoon

Raadhoon (Radon, astaanta kiimikada Rn) waa curiye gaas ah oo lambarka atomkiisu yahay 86. Wuxuu ka mid yahay kooxda gaasaska dabiiciga ah ee la yiraahdo 'gaasaska qariib' (noble gases), taas oo micnaheedu yahay in uu si dabiici ah ula falgalo curiyeyaasha kale. Dhammaan qaybihiisa (isotopes) waa kuwo shucaac sii daaya, taasoo ka dhigaysa curiye aan si joogto ah u sii jirin.

Raadhoon si dabiici ah ayuu uga soo baxaa dhulka, isagoo ka dhasha burburka tartiib ah ee uraaniyaam iyo thooriyaam ee dhagaxyada iyo ciidda ku jira. Maadaama uu gaas yahay, wuxuu ka soo dusi karaa dhulka oo uu ku uruuri karaa guryaha, gaar ahaan qaybaha hoose ee dhulka ku dhow sida qolalka hoose (basements) marka hawo-mareenku xumaado.

Sifooyinka jireed iyo kiimikada

Heerkulka caadiga ah, Raadhoon waa gaas midab la'aan ah, ur la'aan ah, dhadhan la'aan ah. Waa kan ugu culus gaasaska caadiga loo yaqaan, taas oo keenaya inuu meelaha hoose iskugu ururo. Isotopka ugu caansan, Rn-222, wuxuu leeyahay nus-nololeed (half-life) qiyaastii saddex maalmood iyo badh, kaas oo ka dhasha raadiyaam. Sababtoo ah dabeecaddiisa xasilloon ee kiimikada, isku-dhisyada Raadhoon aad bay u yar yihiin oo shaybaar ayaa lagu abuuraa.

Taariikhda helitaanka

Raadhoon waxaa la aqoonsaday dhammaadkii qarnigii 19-aad iyo bilowgii qarnigii 20-aad, xilligii cilmi-baarayaashu baarayeen shucaaca ka soo baxa raadiyaam. Markii hore magacyo kala duwan ayaa loo bixiyay, sida 'niton' iyo 'emanation', ka hor inta aan magaca Radon la isku raacin.

Caafimaadka iyo hawada guryaha

Neefsashada Raadhoon iyo waxyaabaha ka dhasha waxay kordhisaa khatarta kansarka sambabbada. Waddamo badan waxay dejiyeen heerar la taliyay oo ah inta ugu badan ee Raadhoon ee hawada gudaha guriga lagu ogol yahay, waxaana la sameeyaa cabbiraadyo la yiraahdo baaritaanka raadhoon. Talaabooyinka wax laga qabashada waxaa ka mid ah hagaajinta hawo-mareenka iyo xidhitaanka dildilaaca dhulka.