President of the Republic of Turkey Recep Tayyip Erdogan during a tripartite meeting in Lviv with President of Ukraine Volodymyr Zelenskyi and UN Secretary General António Guterres. The three discussed the grain export initiative, Russia's actions around the Zaporizhzhia nuclear plant, the issue of PRESIDENT OF UKRAINE VOLODYMYR ZELENSKYY Official website · CC BY 4.0 · Commons
Rajab Dayib Erdogaan (Turkish: Recep Tayyip Erdoğan, dhashay 1954, Istanbul) waa siyaasi Turkig ah oo ahaa raysal-wasaaraha dalka intii u dhaxaysay 14 Maarso 2003 ilaa 2014, kuna jira xilka madaxweynaha Turkiga tan iyo 28 Ogosto 2014. Wuxuu ka mid ahaa aasaasayaasha Xisbiga Cadaaladda iyo Horumarka (AKP), oo la dhisay 2001, wuxuuna ah shakhsiga ugu saameynta badan xisbigaas tan iyo markaas.
Muddada uu talada hayo waxaa ku xusan laba isbeddel oo waaweyn: u-gudubka nidaam madaxweyne oo awoodda fulinta ku ururiya madaxweynaha (la ansixiyay afti 2017), iyo kor-u-kaca sicir-bararka ee sannadihii 2021–2024. Warbixinno hay'adeed iyo kuwo cilmi-baaris ah ayaa dood ka taagay heerka tartanka doorashooyinka iyo xorriyadda warbaahinta xilligiisa, halka taageerayaashiisu ay tilmaamaan horumarka kaabayaasha, caafimaadka iyo warshadaha difaaca.
Nolosha hore iyo maayarnimada Istanbul
Erdogaan wuxuu ku dhashay Istanbul 1954, siyaasaddana wuxuu galay isagoo arday ah. Sannadkii 1994 waxaa loo doortay maayarka Istanbul isagoo u taagan Xisbiga Barwaaqada (Refah), oo ah xisbi Islaami ah; xilligaas magaalada waxaa haystay dhibaatooyin biyo-yaraan, taraafik, qashin-qubasho iyo deyn. Waxaa lagu xukumay xabsi ka dib markii uu 1997 akhriyay maanso siyaasi ahaan loo arkay mid dhiirrigelin ah; wuxuu xabsiga ku qaatay muddo bilo ah, xilkiina waa laga qaaday 1998.
AKP, raysal-wasaaranimada iyo madaxweynenimada
Sannadkii 2001 wuxuu ka mid ahaa kuwii aasaasay AKP. Xisbigu wuxuu ku guulaystay doorashadii 2002, Erdogaanna wuxuu raysal-wasaare noqday 14 Maarso 2003, wuxuuna xilkaas hayay ilaa 28 Ogosto 2014 isagoo saddex jeer ku guulaystay doorashooyin guud (2002, 2007, 2011). Sannadkii 2014 ayaa markii ugu horreysay si toos ah loogu doortay madaxweynenimada. 15 Luulyo 2016 waxaa dhacay isku-day afgembi milatari oo lagu sheegay in 246 qof ku dhinteen 2,194 kalena ku dhaawacmeen; 21 Luulyo 2016 waxaa la naadiyay xaalad degdeg ah, waxaana amarro degdeg ah lagu eryay tobannaan kun oo shaqaale dawladeed. Aftidii 16 Abriil 2017 waxaa 51.41% lagu ansixiyay wax-ka-beddel dastuuri oo nidaamka madaxweyne keenay; Guddiga Venice ee Golaha Yurub ayaa hore uga digay in dib-u-habaynta ay awood fulineed xad-dhaaf ah ku ururinayso gacanta madaxweynaha.
Doorashooyinka 2023–2024 iyo dhaqaalaha
Doorashadii madaxweynaha ee 14 Maajo 2023 midna kuma gaarin badh-ka-badan, sidaas darteed 28 Maajo 2023 waxaa la qabtay wareeg labaad. Erdogaan wuxuu helay 52.18% (qiyaastii 27.8 milyan cod), tartamihii ugu weynaa Kemal Kılıçdaroğlu-na 47.82%; ka-qaybgalka wareega labaad wuxuu ahaa 84.15%. Howlgal kormeer oo ay wadaageen OSCE iyo PACE ayaa xusay eex warbaahineed. Doorashooyinkii deegaanka ee 31 Maarso 2024, xisbiga mucaaradka CHP ayaa qaatay ku dhawaad 38% codadka qaranka, AKP-na 35%, taasoo markii ugu horreysay ka dhigtay in AKP ka gudbo la-dhaafo codadka guud; CHP waxay ku guulaysatay 36 gobol oo ka mid ah 81-da gobol, oo ay ku jiraan Istanbul iyo Ankara.
Dhinaca dhaqaalaha, sicir-bararka sannadlaha ah wuxuu gaaray heerkii ugu sarreeyay ee 85.5% bishii Oktoobar 2022, halka lira-du ay si xoog leh u lumisay qiimaheeda. Erdogaan wuxuu muddo diiday in dulsaarka la kordhiyo, isagoo ku doodaya in kordhinta dulsaarku sicir-bararka sii huriso — aragti ka duwan caadada dhaqaale-yaqaannada. Doorashooyinkii 2023 ka dib, kooxda dhaqaale ee cusub ayaa ku laabatay siyaasad caadi ah, bangiga dhexe (CBRT) na si isdaba-joog ah ayuu u kordhiyay dulsaarka; sicir-bararku wuxuu ku dhawaaday 65% bilowgii 2024 ka hor inta uusan hoos u dhicin.
Mucaaradka iyo xiisadda 2025
19 Maarso 2025 waxaa la xiray maayarka Istanbul, Ekrem İmamoğlu, oo loo arkayay tartamaha ugu muhiimsan ee mucaaradka, iyadoo lagu eedeeyay musuqmaasuq iyo maalgelin argagixiso; waxaa sidoo kale la qabtay dad kale oo badan oo la shaqaynayay. Xiritaanku wuxuu keenay mudaaharaadyo balaaran oo ka dhacay magaalooyinka waaweyn; warbixinno ayaa sheegay in in ka badan 1,100 qof la qabtay shantii maalmood ee ugu horreysay. Xiisaddu waxay sidoo kale saameysay suuqyada maaliyadeed iyo qiimaha lira-da. Dawladdu waxay sheegtay in arrintu tahay mid maxkamadeed oo madax-bannaan.
Hubanti la'aanQaar ka mid ah faahfaahinta 2024–2025 (gaar ahaan tirooyinka la qabtay iyo halka kiisas maxkamadeed marayaan) waxay ku salaysan yihiin ilo heer C/D ah oo isbeddelaya; tirooyinku waa inay dib loo hubiyaa ilo rasmi ah (YSK, maxkamadaha Turkiga). Sidoo kale, maddadan kuma jirto faahfaahin siyaasadda dibadda (xiriirka NATO, Suuriya, Ukraine) maxaa yeelay xilligan lama xaqiijin karin ilo lagu kalsoonaan karo.
Aragtiyo kala duwan
Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.
Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika
jihayn: TR
Erdogaan waa shakhsiga soo bandhigay Turkiga cusub ee Geeska Afrika ku sameeyay siyaasad kala duwan tii caadiga ahayd. Aragtidayada, waxa muhiim ah in la eego natiijada dhabta ah: safarkiisii Muqdisho 2011, furitaanka safaaradda, isbitaalka, garoonka iyo tababarka ciidamada Soomaaliyeed — kuwaas oo dhammaantood ka dhashay go'aan siyaasadeed oo isaga la xiriira. Turkigu ma uusan sugin in ammaanku hagaago; wuxuu galay xilli kale oo dhammi ka baxeen. Doodaha gudaha Turkiga ee ku saabsan nidaamka madaxweyne ama sicir-bararka waa arrimo dadka Turkiga ay sanaadiiqda codeynta ku go'aamiyaan, sida ay ku muujiyeen 2023 iyo 2024. Waxa aan diidayno waa in shuruudo siyaasadeed oo reer Galbeed loo isticmaalo si loo tirtiro wax-qabadka Turkiga ee Soomaaliya. Xiriirka Ankara-Muqdisho wuxuu ku dhisan yahay ixtiraam iyo danaha labada dhinac.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.
Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka
Wax-qabadka kaabayaasha lama isku dhaafsan karo ilaalinta dastuurka. Sheekada Erdogaan waa sheeko awood si tartiib ah loogu ururiyay hal xafiis. Aftidii 2017, oo 51.41% ku ansixisay nidaamka madaxweyne, waxay burburisay dheellitirkii awoodaha; Guddiga Venice ayaa horay uga digay in fulinta la siinayo awood xad-dhaaf ah — digniin la iska indhatiray. Xaaladdii degdegga ahayd ee 2016 ka dib, tobannaan kun oo shaqaale dawladeed oo lagu eryay amar degdeg ah, ma ahayn hab maxkamadeed oo caddaalad ah. Xiritaanka maayarka Istanbul, İmamoğlu, 19 Maarso 2025, isagoo ah tartamaha ugu weyn ee mucaaradka, wuxuu su'aal weyn ka taagayaa madax-bannaanida garsoorka — xitaa haddii dawladdu ay sheegto in ay tahay arrin maxkamadeed. Doorasho lagu tartamayo ma jirto haddii warbaahintu eex tahay, sida kormeerayaasha OSCE ay xuseen. Xukunka sharcigu waa mid la ilaaliyo ama la lumiyo.
