Rasaas

Rasaas (Ingiriisi: lead; astaanta kiimikada: Pb) waa curiye kiimiko ah oo ka mid ah biraha culus. Waa bir jilicsan, taabasho fudud lagu qaabeyn karo, midabkeedu yahay cawlaan cirro leh marka la jaro, laakiin degdeg u madoobaata marka hawada la kulanto. Cufkeedu aad buu u sarreeyaa marka la barbar dhigo biraha kale ee caadiga ah, dhalaalkeeduna wuxuu ku yimaadaa heerkul hooseeya, taasoo sahashay in dad hore ay shubaan oo qaabeeyaan.

Rasaastu waxay ka mid tahay biraha ugu horreeyay ee bini'aadamku soo saaray, maxaa yeelay macdanteeda ugu weyn — galena, oo ah isku-dhis rasaas iyo baaruud (lead sulfide) — si fudud ayaa loo kala saari karaa iyadoo la gubo. Qarniyada dambe waxaa la ogaaday in rasaastu sun tahay marka jidhka gasho, taas oo keentay in isticmaalkeeda badan la joojiyo ama la xaddido.

Sifooyinka jireed iyo kiimiko

Rasaas waa bir aad u jilicsan; ciddiga ayaa lagu xoqi karaa. Waa mid daahsan oo aan xoog badan lahayn, sidaas darteed lama isticmaalo dhismayaal culays qaada. Waxay leedahay awood ay ku joojiso shucaaca (radiation) sida gamma-ga iyo x-ray-ga, taasoo ka dhigaysa mid loo isticmaalo gaashaanka isbitaalada iyo warshadaha shucaaca. Marka hawada la kulanto waxaa dusheeda ka samaysma lakab oksaydh ah oo ilaaliya inta ka hooseysa, taasoo u oggolaanaysa inay dheer waarto.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu weyn ee maanta waa baytariyada rasaasta-aashitada ah (lead-acid) ee baabuurta iyo kaydka korontada. Waxaa kale oo loo isticmaalaa gaashaan shucaac, tuubooyin iyo saqafyo qaar, alaabta lagu miisaamo, iyo isku-darka birta (alloy) sida alxanka. Waagii hore rasaas waxaa lagu darayay rinjiga iyo shidaalka baabuurta (petrol), balse labadaas isticmaal ee ugu badan waa laga tegey wadamada badankood caafimaad awgiis.

Khataraha caafimaad

Rasaastu waa sun uruursata jidhka; ma jirto heer la sheegi karo inuu gebi ahaanba badbaado leeyahay. Waxay saameysaa nidaamka neerfaha, gaar ahaan carruurta yaryar, oo waxay ku xidhan tahay hoos u dhac awoodda barashada iyo isbeddel dabeecadeed. Dadka waaweyn waxay keeni kartaa dhibaato kelyaha, dhiig-karka, iyo caqabado uur-qaadis. Marin-ka-hesho waxaa ka mid ah biyo maraya tuubooyin rasaas leh, boodh ka yimaada rinji duug ah, iyo shaqooyin warshadeed iyo tumidda birta ee aan la ilaalin.