Ri

Ri (jamac: riyo, ari marka ay wadata idaha) waa xayawaan xoolo-nool ah oo ka mid ah kooxda neefafka calaajiska (ruminants), taasoo micnaheedu yahay in caloosha ay leedahay qaybo badan oo cuntada dib u calaajiya. Waa mid ka mid ah xayawaannada ugu horreeya ee bini'aadmigu dhaqo, waxaana caadi ah in loo dhaqdo caanaha, hilibka, dhogorta iyo haragga.

Riyaha waxay ku noolaan karaan deegaanno kala duwan: buuro, banaan qallalan iyo dhul geed-yar leh. Sababta caanka ah ee ay reer-guuraaga u dhaqdaan waa awoodda ay u leeyihiin inay ka cunaan geedo qodxan leh iyo caleemo oo aan xoolaha kale cunin, sidoo kalena inay biyo yar la qabsadaan.

Astaamo jireed

Ri waxay leedahay jaan kala qaybsan (labo qaybood), taasoo ka caawisa inay dhagxaan iyo dhul jiirad leh ku fuulto. Noocyo badan waxay leeyihiin geeso, kuwa lab iyo dheddig labadaba, in kastoo qaar geeso la'aan ku dhashaan. Riyaha lab ee waaweyn (orgi) waxay caadi ahaan leeyihiin gadh iyo ur gaar ah xilliga taranka. Cuntada waxay ku gooyaan bushimo firfircoon iyo carrab, waxayna ka duwan yihiin idaha oo doorbida cawska dhulka ku yaal; riyaha waxay doorbidaan caleemaha geedaha (browsing).

Dhaqidda iyo waxsoosaarka

Riyaha waxay caanaha soo saaraa ka dib dhalmada, waxaana caanaha riyaha loo isticmaalaa cabbitaan, subag iyo farmaajo. Hilibkeeda waa cunto caan ah gobollada Soomaalida, gaar ahaan xilliyada xafladaha iyo soo-dhawaynta martida. Dhogorta noocyada qaarkood — sida noocyada Kashmir iyo Angora ee dunida kale — waxaa laga sameeyaa maro. Haragga riyaha waxaa laga sameeyaa weel-biyo, dhar iyo alaab gacan-farsamo.

Riyaha Soomaaliya

Soomaaliya, riyaha waa qayb weyn oo ka mid ah xoolaha nool ee dhaqaalaha wax ku biiriya, iyadoo lala socoto geela, lo'da iyo idaha. Nooca caanka ah ee gobolka waa mid cad oo dhogor gaaban leh, oo la qabsaday deegaanka kulul iyo daaqa xaddidan. Xoolaha nool waxay muddo dheer ka mid ahaayeen alaabta ugu weyn ee dibadda loo dhoofiyo, gaar ahaan suuqyada Gacanka Carabta, iyadoo xilliyada xajka baahida sii kordho.

Deegaan iyo daaqa

Sababtoo ah riyaha waxay cunaan qaybo badan oo geedka, oo ay xididdada u dhow gooyaan, dhaqidda tiro badan oo aan la maamulin waxay ku kordhin kartaa cirrigga dhulka iyo yaraanta daaqa. Maamulka daaqa — sida u wareejinta deegaannada iyo xaddidaadda tirada — waa habka caadi ah ee lagu dheellitiro faa'iidada dhaqaale iyo xaaladda deegaanka.