Riyo

Riyo waa silsilad sawirro, dareemo, hadal iyo dhaqdhaqaaq oo maskaxda dadka ku dhex socda inta ay hurdo yihiin. Qofka riyoonaya wuxuu badanaa u arkaa in waxyaalahaas dhab ahaan dhacayaan, kaddibna marka uu toosana wuxuu qayb ka mid ah xasuustaa ama gebi ahaanba illoobi karaa. Riyo waa arrin caadi ah oo dhammaan dadka ku dhacda, waxaana la aaminsan yahay in xayawaanno badan oo naasleyda ah sidoo kale marxalado hurdo la mid ah soo maraan.

Cilmi-baarista casriga ah riyada waxay ku xiraysaa marxaladaha hurdada. Hurdada waxay leedahay wareegyo, mid ka mid ahna waxaa loo yaqaan REM (dhaqdhaqaaqa degdegga ah ee indhaha). Marxaladdaas jirku wuxuu si weyn u xasilan yahay, laakiin maskaxdu waa firfircoon, riyooyinka soo baxana waxay caadi ahaan aad u dheer yihiin oo sheeko-dhis leeyihiin. Riyooyin ka fudud ama qaab-fikir ah waxay sidoo kale ka dhacaan marxaladaha aan REM ahayn.

Astaamaha riyada

Riyooyinka waxaa lagu gartaa astaamo dhowr ah: waqti iyo meel isbeddelaya, waxyaalo aan macquul ahayn oo qofka mar hurdo ah aan su'aal geliyin, iyo dareen xoog leh sida cabsi, farxad ama walwal. Xasuusta riyada waa mid liita — inta badan qofku wuxuu xasuustaa oo keliya riyada uu dhowaan ka toosay. Riyooyinka argagax leh oo qofka toosiya waxaa loogu yeeraa hurdo-xun ama gariiro; marka ay si joogto ah ku celceliyaan waxaa laga yaabaa in lala xiriiriyo cadaadis nafsi ah ama dhaawac maskaxeed hore.

Fasiraadda hore iyo dhaqanka

Bulshooyinka hore riyada waxay u arkeen farriin ama tilmaam mustaqbalka. Diinta Islaamka waxay riyada u kala qaybisaa qaybo, oo mid ka mid ah lagu tilmaamo riyo wanaagsan. Suugaanta Soomaalida iyo dhaqanka afka riyada waxay door ka ciyaartaa sheekooyinka iyo maahmaahyada, mararna waxaa la weydiin jiray dadka loo aqoonsanaa fasiraadda. Fasiraadyadan waxay ka duwan yihiin habka cilmiga ah, maxaa yeelay kuma salaysna tijaabo la cabbiri karo.

Aragtiyaha cilmi-nafsiga iyo neerofiisiyoolojiga

Bilowga qarnigii 20-aad, Sigmund Freud wuxuu soo jeediyay in riyada tahay jid loo maro rabitaanno qarsoon. Aragtidaas hadda lama isticmaalo si weyn cilmi-baaris ahaan. Aragtiyo kale waxay tilmaamayaan in maskaxdu inta hurdada ay habaysanayso xasuusta, kuna dhajinayso wax cusub xasuusta muddada dheer, riyaduna ay tahay wax ka soo baxa habsocodkaas. Aragti kale waxay riyada u aragtaa tababar dareen iyo cabsi maaraynta. Weli ma jiro hal aragti oo dhammaan aqoonyahannada ku raacsan yihiin.