Rooman (Biyo-mareenka Roomaanka)
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
27 luqadood
Biyo-mareenka Roomaanka (Latin: aquaeductus) waa nidaam dhismeed oo biyo ka keena isha (ilo, durdur ama harooyin) una gudbiya magaalada. Nidaamku wuxuu ku shaqeeyaa culayska caadiga ah ee cuf-jiidashada: biyaha waxaa lagu daadiyaa marin si tartiib ah hoos ugu jiidmaya, iyada oo aan la isticmaalin matoor ama bambo.
Inta badan marinka wuxuu ku socdaa dhulka hoostiisa ama dushiisa oo dabool leh. Qaababka qaansooyinka ah ee sarreeya oo dadku badanaa la yaqaan waxay ka dhacaan meelaha dooxada ah, halkaas oo marinka lagu taageero tiirar iyo qaansooyin si heerka hoos-u-jiidashadu u sii socoto.
Qaab-dhismeedka
Qaybaha muhiimka ah waxaa ka mid ah: caput aquae (goobta isha), specus ama canalis (marinka biyaha), qaansooyinka dooxada laga dhex maro, taangiyada dejinta oo boodhka iyo ciidda hoos loogu dejiyo, iyo castellum aquae (kayd magaalada ku yaal) oo biyaha loo qaybiyo qulqulatooyin, dhaqiyo dadweyne iyo guryo. Qaar ka mid ah marimada waxay adeegsadeen tuubbooyin cadaadis ah oo dhagax ama macdan ah (siphon) si biyuhu u dhaafaan dooxo qoto dheer.
Farsamada dhismaha
Injineerada waxay isticmaali jireen qalab heer-sameyn ah — sida chorobates iyo groma — si ay u cabbiraan janjeerta. Janjeerta way yara yarayd si biyuhu aanay u xawli badnaan oo aanay u duqeyn darbiyada. Dhismaha waxaa lagu isticmaali jiray dhagax la jaray, leben, iyo shubka Roomaanka (opus caementicium) oo dambaska foolkaanaha lagu daro, taas oo u oggolaatay in dhismuhu biyaha ku adkaysto.
Maamulka iyo adeegsiga
Biyaha lama joojin jirin: si joogto ah ayay u qulqulayeen, kuwa hadhayna waxay nadiifin jireen bulaacadaha. Maamulka nidaamka waxaa loo xilsaari jiray saraakiil dawladeed, waxaana jiray xeerar ku saabsan cidda oggolaansho u leh inay guriga biyo ku soo qaadato iyo cashuurta la bixiyo. Biyaha waxaa u horreeyay isticmaalka dadweynaha: qulqulatooyinka waddooyinka iyo dhaqiyada, ka dib warshadaha yaryar sida dhaqidda maryaha.
Faafitaan iyo hadhaagii
Nidaamyadan waxay ka baxsadeen Talyaaniga oo keliya: hadhaagoodu waxay ku yaalliin Isbaanish, Faransiis, Waqooyiga Afrika, Turkiga iyo Bariga Dhexe. Qaybo ka mid ah weli way taagan yihiin, qaarna qarniyo badan ayay adeeg siin jireen ka dib waagii dawladda Roomaanka. Farsamada janjeerta yar iyo qaybinta taangiyada ayaa saameyn ku yeelatay naqshadaha biyo-keenka ee xilliyadii dambe.