Ruhollah Khomeini

Ruhollah Khomeini (Af-Carabi: روح الله الخميني) wuxuu ahaa aqoonyahan diimeed oo Shiico Ithnaa Cashariyya ah, kuna magacaabnaa darajada 'ayatollah' — heer sare oo culimada Shiicada ah. Wuxuu hormuud ka ahaa dhaqdhaqaaqii afgembiyay boqortooyadii Mohammad Reza Pahlavi sanadkii 1979, kadibna wuxuu noqday hoggaamiyaha sare (rahbar) ee Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iiraan ilaa geeridiisa 1989.

Fikradda ugu muhiimsan ee uu horumariyay waxaa la yiraahdaa 'wilayat al-faqih' (talada faqiiha), taasoo qeexaysa in xilliga uu maqan yahay Imaamka la sugayo, aqoonyahan sharciga Islaamka ah uu leeyahay awood siyaasadeed oo dawladeed. Fikraddaas ayaa noqotay saldhigga dastuurka Iiraan ee la ansixiyay 1979, waxayna ilaa maanta qeexdaa qaab-dhismeedka awoodda dalka.

Nolosha hore iyo waxbarashada

Khomeini wuxuu ku dhashay magaalada Khomein ee bartamaha Iiraan horraantii qarnigii 20-aad. Wuxuu waxbarashadiisa diinta ku qaatay xarumaha ilmiga ee Iiraan, gaar ahaan magaalada Qum, oo ah xarunta ugu weyn ee waxbarashada diinta Shiicada ee dalka. Wuxuu si gaar ah u dhigtay fiqiga (sharciga Islaamka), usuulka, falsafadda Islaamiga iyo cirfaanka (tasawwuf-ka Shiicada). Muddo dheer wuxuu ahaa macallin Qum ku sugan, waxaana tobannaan sano ku qaadatay inuu gaaro darajada marjac — aqoonyahan la daydo oo fatwo bixiya.

Ka soo horjeedka boqortooyada iyo masaafurinta

Khomeini wuxuu si cad uga hadlay siyaasadaha dib-u-habaynta ee boqorku soo bandhigay sannadihii 1960-meeyadii, oo ay ku jiraan isbeddellada dhulka iyo xiriirka dalka la lahaa Maraykanka. Mudaaharaadyo iyo qabsashooyin ka dib, waxaa la masaafuriyay dalka, wuxuuna sannado ku qaatay Turkiga, kadibna magaalada Najaf ee Ciraaq, halkaas oo uu ka dhigay casharrada uu ku sharraxay wilayat al-faqih. Dabayaaqadii 1978, ka dib markii uu Ciraaq ka baxay, wuxuu tegey Faransiiska. Cashuurihiisa iyo khudbadihiisa cajaladaha lagu duubay ayaa Iiraan gaaray, waxayna qayb ka noqdeen abaabulka mudaaharaadyada.

Kacaanka 1979 iyo dhismaha nidaamka cusub

Shaahku wuxuu Iiraan ka baxay bilowgii 1979, dhawr toddobaad kadibna Khomeini wuxuu ku soo laabtay Tehran isagoo si ballaaran loo soo dhoweeyay. Afti la qabtay sannadkaas ayaa lagu aasaasay Jamhuuriyadda Islaamiga ah. Dastuurka cusub wuxuu abuuray xafiiska Hoggaamiyaha Sare, oo Khomeini ku jiray, isagoo kor ka hayay ciidamada, garsoorka iyo warbaahinta, iyadoo madaxweyne iyo baarlamaan la doortona ay jireen. Xilligaas waxaa la aasaasay Pasdaran (Ciidanka Ilaalada Kacaanka), waxaana la fuliyay maxkamado iyo tirtiro lagu tirtiray mucaaradkii kala duwanaa, oo ay ku jireen bidixda iyo saraakiishii hore.

Arrimaha caalamiga iyo dagaalka Ciraaq

Bishii Noofembar 1979, arday taageero u ahaa Khomeini ayaa qabsaday safaaradda Maraykanka ee Tehran, xiisaddaas oo socotay ilaa bilowgii 1981 waxayna jartay xiriirkii labada dal. 1980-kii Ciraaq ayaa Iiraan weerartay, waxaana bilaabmay dagaal siddeed sano socday oo ku dhammaaday xabbad-joojin 1988. Khomeini wuxuu markii dambe aqbalay qaraarka xabbad-joojinta, isagoo ku tilmaamay go'aan adag. Sannadkii 1989 wuxuu soo saaray fatwo ka dhan ah qoraaga Salman Rushdie, taasoo abuurtay khilaaf caalami ah oo saameeyay xiriirka Iiraan iyo dalalka reer Galbeedka.

Geerida iyo dhaxalka

Khomeini wuxuu dhintay 1989, waxaana beddelay Ali Khamenei oo la doortay Hoggaamiye Sare, iyadoo dastuurkana wax laga beddelay si loo dhis-dhiso xafiisyada madaxweynaha iyo hoggaamiyaha. Qabrigiisa oo koonfurta Tehran ku yaal ayaa noqday xarun weyn oo booqasho. Nidaamka uu dhisay ayaa weli ah aasaaska habka talada Iiraan, halka doodda ku saabsan xadka awoodda faqiiha ay tahay mid socotay culimada Shiicada gudahooda iyo dibaddaba.