Rutherfordium

Rutherfordium (calaamaddiisu waa Rf) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atamiga uu yahay 104. Waa curiye synthetic ah — micnaha, dabiiciyan lagagama helo dhulka, laakiin waxaa lagu abuuraa qalab la yiraahdo accelerator oo atamyada lagu kulmiyo xawaare sare. Dhammaan isotope-yadiisa la yaqaan waa kuwo radioactive ah oo si dhakhso leh u burburaya (waa 'kala-daad', qaybtii curiyaha ay isu beddesho curiye kale).

Rutherfordium waa curiyihii ugu horreeyay ee 'transactinide' ah, taas oo ah kooxda curiyayaasha ka danbeeya actinide-yada jadwalka xilliyeed. Waxaa lagu kala saaray koox 4-ta jadwalka xilliyeed, isla safka hafnium iyo zirconium, sidaas darteedna la filayo inuu dabeecad kiimikaad la mid ah kuwaas leeyahay.

Magaca iyo helitaanka

Magaca waxaa loo bixiyay fiisigiste Ernest Rutherford. Helitaankiisa waxaa ku muransanaa laba koox oo cilmi-baaris: koox Soofiyeeti ah oo ka shaqaynaysay Dubna iyo koox Maraykan ah oo ka shaqaynaysay Berkeley, California. Labada dhinacba waxay soo bandhigeen natiijooyin iyo magacyo kala duwan, muranka magacana waxaa gaba gabo u saaray hay'adda IUPAC, oo ugu dambayn ansixisay magaca Rutherfordium.

Sifooyinka

Rutherfordium waxaa la filayaa inuu yahay bir adag oo culus xaaladda qolka. Si kastaba, tirada atamyada la soo saaro mar walba waa yar aad — mararka qaarkood dhawr atam oo keliya — waqtiga ay noolaanayaanna waa gaaban yahay. Sidaas darteed sifooyinka jireed ee sida cufnaanta iyo heerkulka dhalaalka lagama qiyaasi karo tijaabo caadi ah, waxaana loo isticmaalaa xisaabin teoori ah oo ku salaysan xeerarka jadwalka xilliyeed.

Kiimikada Rutherfordium waxaa lagu baaraa hab la yiraahdo 'kiimikada hal-atam', halkaas oo atam kasta si gooni ah loo daba galo intii uu burburi lahaa. Tijaabooyinkaas waxay muujiyeen inuu inta badan sameeyo xeriiro leh heerka oksideyshan +4, sida hafnium. Hase yeeshee saamaynta relativistic — oo ah saamaynta xawaaraha sare ee elektaroonnada ku wareegaya atam culus — waxay keentaa in qaar ka mid ah dabeecadihiisu ka duwanaadaan wixii toos looga saadaalin lahaa jadwalka.

Isticmaal

Ma jiro isticmaal ganacsi ama warshadeed oo Rutherfordium leeyahay. Waxaa loo isticmaalaa oo keliya cilmi-baaris aasaasi ah oo ku saabsan qaab-dhismeedka nukliyeerka iyo xadka jadwalka xilliyeed.