Saddexagal

Saddexagal (sidoo kale loo qoro saddex-xagal ama sadax xagal) waa shakal joomatari ah oo ka kooban saddex bar oo aan isku xariiq wada saarnayn iyo saddex xariiqood oo gaaban (dhinacyo) oo isku xira barahaas. Meesha laba dhinac ku kulmaan waxaa la yiraahdaa cirif ama xagal. Saddexagalku waa poligoonka ugu dhinacyada yar ee suurtogal ah, waana saldhigga qaybaha kale ee joomatariga, maadaama poligoon kasta oo weyn loo kala qaybin karo saddexagallo.

Sifada ugu caansan ee saddexagalka ee joomatariga Euclid-ka waa in wadarta saddexda xagal ee gudaha ay tahay 180 darajo. Halbeeggan wuxuu ku xiran yahay qaacidada barbarrada (parallel postulate); joomatariyada aan Euclid-ka ahayn — sida kuwa kubbadda dushiisa — wadartaasi way ka badan ama ka yar kartaa 180 darajo.

Kala qaybinta

Saddexagallada waxaa lagu kala saaraa laba hab. Marka la eego dhinacyada: dhinac-siman (equilateral) oo saddexda dhinac isle'eg yihiin, laba-dhinac-siman (isosceles) oo laba dhinac isle'eg yihiin, iyo dhinac-kala-duwan (scalene) oo aan dhinac isle'eg lahayn. Marka la eego xagallada: xagal-fiiqan (acute) oo saddexda xagal ka yar yihiin 90 darajo, xagal-qumman (right) oo mid ka mid ah uu yahay 90 darajo, iyo xagal-ballaaran (obtuse) oo mid ka mid ah uu ka weyn yahay 90 darajo.

Bedka iyo cabbirrada

Bedka (area) saddexagalka waxaa lagu xisaabiyaa nus salka lagu dhufto joogga: A = (1/2) × b × h, halkaas oo b uu yahay dhinac la doortay, h-na uu yahay fogaanta toosan ee u dhaxaysa dhinacaas iyo cirifka ka soo horjeeda. Habab kale ayaa jira, sida qaacidada Heron oo saddexda dhinac keliya isticmaasha, iyo qaacidada A = (1/2)ab·sin(C) oo xagal iyo laba dhinac ku salaysan. Wareegga saddexagalku waa wadarta saddexda dhinac.

Xeerka Pythagoras iyo taraygonometri

Saddexagalka xagal-qummanka waxaa lagu xisaabiyaa xeerka Pythagoras: laba jibbaarka dhinaca dheer (hypotenuse) wuxuu la mid yahay wadarta laba jibbaarka labada dhinac ee kale. Saddexagalkan xagal-qummanka ah ayaa sidoo kale ah saldhigga taraygonometriga, halkaas oo saynas, koosayn iyo tanjaan lagu qeexo isu-dhigmidda dhinacyada. Saddexagallada guud waxaa loo isticmaalaa xeerka saynaska iyo xeerka koosaynka.

Adeegsi

Saddexagalku wuxuu leeyahay adeegsi ballaaran dhismaha iyo injineernimada, maxaa yeelay qaab-dhismeedka saddexagalka ah ma soo laabto marka dhinacyadiisa la go'aamiyo — sifadan la yiraahdo adkaan (rigidity). Waa sababta loo isticmaalo buundooyinka iyo saqafyada. Sidoo kale, cilmiga sawir-qaadista kombiyuutarka, muuqaallada saddex-cabbir waxaa loo kala jarjaraa shabaqyo saddexagallo ah.