Sahel

Sahel waa xarriiq deegaan (ecological zone) oo dhaadheer oo Afrika bariga ilaa galbeed u gudubta, oo u dhaxaysa Saxaraha Weyn ee woqooyi iyo savannah-ka roobka badan ee koonfureed. Magaca wuxuu ka soo jeedaa ereyga Carabiga ah 'saahil', oo macnihiisu yahay xeeb — sidii in Saxaraha loo arko bad ciid ah oo Sahel-ku xeebteeda yahay.

Deegaanku waa mid semi-arid ah: roobku waa xilliyeed oo ku eg dhowr bilood oo xagaaga ah, dhirtuna waxay badanaa tahay caws iyo geedo qodxan leh sida acacia. Nolosha dadka waxay ku tiirsan tahay xoolo-dhaqasho socda (pastoralism) iyo beero roob-ku-tiirsan. Isbeddellada roobka ee sanad ilaa sanad ayaa u ah arrinta ugu muhiimsan qorshaha nolosha.

Juqraafi

Sahel wuxuu marayaa dalal ay ka mid yihiin Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Chad iyo Suudaan, isagoo sidoo kale taabanaya qaybo ka mid ah Senegal iyo Nigeria. Xadadka Sahel ma aha khadad adag: waa kala guur (transition) tartiib ah oo roobka sannadlaha ah uu hoos u dhaco marka woqooyi loo socdo. Webiga Niger iyo harada Chad waxay dhexdiisa ka samaysteen goobo biyo leh oo dadku ku urursan yihiin.

Roobka iyo abaaraha

Roobka Sahel wuxuu ku xiran yahay dhaqdhaqaaqa woqooyi-koonfureed ee kulanka dabaylaha kulaylaha (ITCZ). Marka kulankaasi si buuxda woqooyi ugu soo gudbin waayo, xilliga roobku waa gaabnaadaa. Qarniyada 20-aad qaybtiisii dambe waxaa Sahel-ka soo maray xilliyo abaar ah oo sanado badan socday, taasoo keentay khasaare xoolo iyo guuritaan dad ah. Erayga 'desertification' waxaa loo isticmaalaa hoos u dhaca awoodda dhulka wax soo saarka, oo ay ku biirto daaqa xad-dhaafka ah iyo goynta geedaha.

Taariikh iyo bulsho

Sahel wuxuu muddo dheer ahaa waddo ganacsi oo Saxaraha ka gudubta, taasoo xidhiidhisay Waqooyiga Afrika iyo Afrika Galbeed. Boqortooyooyin sida Ghana, Mali iyo Songhai waxay ku dhisnaayeen xakamaynta dahabka, cusbada iyo waddooyinka gaadiidka. Diinta Islaamka waxay ku fidday isla waddooyinkaas, halka luqado badan — Hausa, Fulfulde, Songhay, Kanuri, Carabi — ay ka mid yihiin kuwa gobolka lagaga hadlo.

Xaaladda maanta

Tan iyo 2010-meeyadii, qaybo ka mid ah Sahel-ka bartamaha — gaar ahaan Mali, Burkina Faso iyo Niger — waxaa ka jira colaad hubaysan oo ay ku lug leeyihiin kooxo hubaysan, ciidamada dowladaha, iyo ururo deegaan. Waxaa sidoo kale dhacay isbeddel dowladeed oo militari ah dalal ka mid ah gobolka. Arrimaha dhaqaale ee ku xiran biyaha, dhulka daaqa iyo tirada dadka ee kordheysa ayaa la falgala arrimaha ammaanka.