Salaajiqada waaween

Salaajiqada waaween (Turki: Büyük Selçuklu; Carabi: al-Dawla al-Saljuqiyya) waxay ahayd boqortooyo uu hoggaaminayay qoys ka soo jeeda qabaa'ilka Turkiga Oghuz. Waxay xukun ku yeelatay bartamaha qarniga 11-aad, waxayna isku dhex xidhay dhulal ka bilaabma Aasiya Dhexe ilaa Anadoolka bari. Magaca waxaa laga soo qaatay Saljuq bin Duqaq, oo ahaa hoggaamiye qabiil oo qoyskiisu soo galay dhulalka Islaamka.

Nidaamka dowladnimo ee Salaajiqadu wuxuu isku daray dhaqan-milatari oo Turki iyo maamul-qoraal oo Faarisi ah. Sultaanku wuxuu qaatay xukunka rasmiga ah ee siyaasadeed iyo militari, halka Khaliifka Cabaasiga ee Baqdaad uu sii haystay awoodda diineed ee astaanta ah. Luqadda maamulka iyo suugaanta waxay ahayd Faarisi, halka Carabigu ku sii jiray culuumta diinta.

Aasaaska iyo balaadhinta hore

Kor u kaca Salaajiqadu wuxuu ka bilowday gobolka Khurasaan, halkaas oo ay kula tartameen Ghaznawiyiinta. Guuldarrada Ghaznawiyiinta ee Dandanaqaan (1040) waxay Salaajiqada u furtay dhulalka Iiraanka. Sannadkii 1055-kii Tughril Beg wuxuu galay Baqdaad, wuxuuna qaaday door ilaaliye ah oo ka dhan ah awoodaha kale ee ku loolamayay Ciraaq. Dabadeed Alp Arslan iyo Malik-Shah waxay xudduudda u fidiyeen dhanka galbeed iyo bari.

Manziikart iyo Anadoolka

Dagaalka Manziikart ee 1071 wuxuu ka dhacay Anadoolka bari, waxaana isku hor yimid ciidamada Alp Arslan iyo kuwa Boqortooyada Bisaanti ee uu hoggaaminayay Romanos IV Diogenes. Guuldarrada Bisaantiga iyo qabashada boqorka waxay u sahleen qabaa'ilka Turkmaanka inay galaan dhexda Anadoolka. Taas waxaa ka dhashay dowlad kale oo laan ah, Sultaannimada Ruum, oo ka madax-bannaanaatay xarunta bari.

Maamulka iyo dhaqaalaha

Waziirka ugu caansan ee xilligan wuxuu ahaa Nizaam al-Mulk, oo qoray buug talooyin siyaasadeed ah (Siyaasat-naame) oo qeexaya sida sultaanku u maamulo. Isaga oo hoggaamiye u ah maamulka, waxaa la balaadhiyay iskuulo sare oo la yidhaahdo madaarisda Nizaamiyya, kuwaas oo tababaray culimo iyo shaqaale dowladeed. Dhaqaalaha ciidanka waxaa lagu dhisay nidaamka iqtaac, taas oo saraakiil la siiyo xaqa ay canshuurta dhul uga qaataan beddelka mushahar lacag ah. Waxaa sidoo kale la sameeyay kalandar cusub oo cilmi-xiddigeed ku salaysan, oo saynisyahanno ay ka mid ahaayeen Cumar Khayyaam ka qaybqaateen.

Kala qaybsanaanta iyo dhammaadka

Ka dib geerida Malik-Shah sannadkii 1092, dhaxalka wuxuu u kala qaybsamay wiilashiisa iyo taageerayaashooda. Nidaamka atabeg — halkaas oo sarkaal militari uu wakiil ka noqdo amiir yar — wuxuu markii dambe abuuray dowlado maxalli ah oo madax-bannaan. Sanjar wuxuu ahaa sultaankii ugu dambeeyay ee xoog leh ee bari, wuxuuna 1141 guuldarro kala kulmay Qara-Khitai ee dagaalka Qatwaan; geeridiisa (1157) ka dib xarunta Khurasaan way kala daadatay. Dhulalka Salaajiqada waxaa la wareegay awoodo cusub, gaar ahaan Khwaarazm-shaahyada, halka laanta Anadoolku ay sii socotay ilaa qarniga 13-aad.