Saliim koowaad

Saliim koowaad (Turki: I. Selim; sidoo kale loo yaqaan Yavuz Sultan Selim) waxa uu ahaa suldaankii sagaalaad ee Dowladda Cusmaaniyiinta, oo xukumay intii u dhaxaysay 1512 ilaa 1520. Waxa uu ahaa wiilkii Bayaziid labaad iyo aabbaha Suleymaan Sharciyeeye. Muddadii uu talada hayay way gaaban tahay, laakiin waxa ay ku dhammaatay in xadka dowladda si weyn u fidiyo dhanka bariga iyo koonfurta, gaar ahaan Shaam, Masar iyo Xijaas.

Saliim wuxuu talada ku qabsaday ka dib loolan dhaxal-siyaasadeed ah oo dhex maray isaga iyo walaalihiis, kaas oo ku dhammaaday in aabbihiis carshiga ka tago sannadkii 1512. Habka isu-gudbinta talada oo Cusmaaniyiinta ku salaysnaa awood-tijaabo, iyo taageerada ciidamada Yaniceri (ciidan gaar ah ee suldaanka), ayaa doorka weyn ka qaatay natiijadaas.

Colaadda Safawiyiinta iyo Chaldiran

Xilligii Saliim, dowladda cusub ee Safawiyiinta ee Iiraan, oo hoggaaminayay Shaah Ismaaciil, waxa ay Anadoolka bari ku fidisay saameyn diimeed iyo siyaasadeed. Saliim wuxuu arrintaas u arkay khatar gudaha ah, maadaama qabaa'il badan oo Anadool ay Safawiyiinta u janjeeraan. Sannadkii 1514 labada dhinac waxa ay isku dhaceen dagaalka Chaldiran ee bariga Anadool. Ciidankii Cusmaaniyiinta oo isticmaalayay madaafiic iyo qoryo, ayaa guuleystay, taas oo Cusmaaniyiinta ku siisay xakameynta Diyarbakr iyo qaybo ka mid ah Anadoolka bari.

Dhammaadka Mamluukiyiinta

Sannadihii 1516–1517 Saliim wuxuu duullaan ku qaaday Dowladda Mamluukiyiinta ee xukumaysay Masar iyo Shaam. Dagaalkii Marj Daabiq (1516) oo ka dhacay agagaarka Xalab ayaa u furay jidka Shaam, ka dibna dagaalkii Raydaaniya (1517) oo Qaahira ku dhow ayaa ku dhammaaday burburka dowladdaas. Sidaas Cusmaaniyiintu waxa ay gacanta ku dhigeen Masar, Shaam, iyo saameyn ku yeesheen magaalooyinka Maka iyo Madiina, taas oo dhaqaale-ahaan iyo maamul-ahaan bedeshay miisaanka dowladda.

Khilaafada iyo cinwaannada

Ka dib qabsashada Masar, suldaannada Cusmaaniyiinta waxa ay bilaabeen inay isticmaalaan cinwaanno diimeed oo ay ka mid tahay ilaalinta meelaha barakaysan ee Xijaas, iyo markii dambe sheegashada khilaafada. Taariikhyahannada casriga ah waxa ay ka doodaan sida saxda ah ee khilaafadu u gudubtay Cusmaaniyiinta; sheeko-caanka ah oo sheegaysa in khaliifkii ugu dambeeyay ee Cabbaasiyiinta si rasmi ah cinwaanka u wareejiyay, waxa ay noqotay mid la su'aal geliyay.

Dhaxalka

Muddo siddeed sano oo xukun ah, Saliim wuxuu ku daray dowladda dhulal aad u ballaadhan, wuxuuna u diyaariyay wiilkiisa Suleymaan xoog dhaqaale iyo militari. Naanaysta Turkiga 'Yavuz' waxaa loo turjumi karaa 'adag' ama 'ku-dheggan', oo tilmaamaysa habkiisa xukun ee gacan-adag; luqadaha Yurub qaar waxa ay u yaqaanaan 'Selim the Grim'. Magaciisa hadda waxaa loo isticmaalaa waxyaabo dhowr ah oo Turkiga ka jira, oo ay ku jirto buundada Yavuz Sultan Selim ee Istanbul.