HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Saylac

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

34 luqadood
Saylac ceb
Saylac srn

Saylac (Carabi: زيلع, Zayla; Ingiriisi: Zeila) waa magaalo yar oo dekedeed ah oo ku taal qeybta galbeed ee gobolka Awdal, xeebta Gacanka Cadmeed, oo aad u dhow xadka Jabuuti. Magaalada waxay ku taallaa carro-bax bacaadle ah oo badda ku wareegsan tahay. Maanta waxay hoos timaadaa maamulka Somaliland, oo isku sheegtay dal madax-bannaan laakiin aan aqoonsi caalami ballaaran helin, halka sharci ahaan la tirsanto xadadka la aqoonsan yahay ee Soomaaliya.

Saylac waa mid ka mid ah dekedaha ugu hore ee diiwaan-gashan Geeska Afrika. Qorayaal Carbeed dhexe sida al-Yacquubi (qarnigii 9-aad) iyo al-Mascuudi (qarnigii 10-aad) waxay xuseen sida goob ganacsi. Culimada casriga ah oo badan waxay Saylac ku tilmaamaan goobta lagu magacaabay Avalites ee lagu sheegay 'Periplus of the Erythraean Sea' (qarnigii 1-aad) iyo qoraallada Ptolemy, in kastoo tan lagu murmo.

Juqraafi iyo deegaan

Deegaanka Saylac wuxuu leeyahay murjaan (coral reef), kayn-badeed (mangroves, geedo xeebeed oo biyo-milix ku baxa), iyo jasiirado ka baxsan xeebta oo loo yaqaan jasiiradaha Sacadaddiin (Zeila Archipelago) — koox oo la sheegay inay ka kooban yihiin lix jasiirad, kuwa waaweyn oo ay ka mid yihiin Sacad Diin, Aybat iyo Raas Gomali. Dhulka gudaha ku xiga waa lamadegaan bacaadle. Berbera waxay ku beegan tahay ilaa 270 km bari, Boorama ilaa 243 km, halka Harar ee Itoobiya ay tahay ilaa 320 km galbeed.

Xilligii dhexe iyo boqortooyooyinka Islaamka

Saylac waxay noqotay xarun ganacsi iyo Islaam oo dekedda ugu weyn u ahayd Saldanadda Ifat, kadibna Saldanadda Cadal (Adal). Ibnu Batuuta wuxuu magaalada booqday qarnigii 14-aad. Cilmi-baarista qadiimiga waxay ka heshay burburka dhagax-murjaan ah, dhalooyin, iyo weel-dhoobo la soo dejiyay oo Islaami iyo Shiinees ah oo laga bilaabo qarniyadii 13-aad ilaa 18-aad, taas oo loo isticmaalay in lagu qiyaaso wejiyada dhismaha masaajidka loo yaqaan 'labada mixraab'. Jasiiradda Sacad Diin, oo qiyaastii 8 km ka baxsan xeebta, waxaa ku yaal qabuuro iyo dhismayaal burburay, mid ka mid ah qabuurahana waxaa loo aaneeyaa Sultan Sacad ad-Diin.

XusuusinQoraallada Carbeed ee xilligii dhexe, ereyga 'Zayla' waxaa mararka qaar loo isticmaalayay si ballaaran — ma ahayn oo keliya magaalada, laakiin sidoo kale gobolada Muslimiinta Geeska Afrika oo loo kala saarayo dhulalka Kiristaanka ee 'al-Habash'.

Qarnigii 19-aad iyo maamulka shisheeye

Kadib furitaanka Kanaalka Suweys 1869, Masar (Khedivate) waxay xoojisay maamulkeeda xeebta woqooyi ee Soomaalida, oo Saylac iyo Berbera ka mid ahaayeen dekedaha ugu muhiimsan ee ay horumarisay. Markii Masar ka baxday 1884, Ingiriiska — oo Cadan (Aden) ka shaqaynayay — ayaa xukunka Saylac, Bulhar iyo Berbera qaatay, kadibna 1885-1887 waxay dhulka ka dhigtay ilaalo (protectorate). Sannadkii 1888 ayaa xadka woqooyi ee lala wadaagayay Faransiiska (Jabuuti hadda) lagu heshiiyay.

Hoos u dhaca ganacsiga

Muddo dheer Saylac waxay ahayd afaafka badda ee ganacsiga Harar iyo dhulka gudaha Itoobiya: foolmaroodi, harag, foox iyo alaab kale baxday, dhar iyo bir soo gashay. Dhismaha tareenka Jabuuti–Adis Ababa, oo Faransiisku ruqsad ka helay Menelik 1894, ayaa halkaas beddelay. Saraakiil Ingiriis ah oo joogay Cadan ayaa 1896-1897 ka digay in ganacsiga geeloadka ee Saylac uusan tartan ku bixin karin ganacsiga tareenka, taas oo dhab noqotay markii Jabuuti noqotay dekedda ugu weyn ee gobolka. Xilligii gumeysiga, waxaa jiray heshiis-doon lagu daabulay in Itoobiya la siiyo marin badda oo Saylac ah, iyada oo lagu beddelayo dhulka daaqa ee Hawd; qorshahaas ma dhaqan-gelin.

Xaaladda maanta

Maanta Saylac waa magaalo yar oo xarunta degmada Saylac ah, oo dhaqaalaheeda ku salaysan yahay kalluumaysiga, xoolaha, cusbada iyo ganacsi xad-dhaafka la Jabuuti. Dekedda hore ma aha mid dhaqaale ahaan firfircoon, halka burburka dhismayaashii hore, masaajidyada iyo goobaha qadiimiga ah ay yihiin ilo taariikhi ah oo cilmi-baarayaal soo booqdaan.

Hubanti la'aanTirada dadka Saylac si sax ah lama hubo. Tiro qiyaas ah oo 18,600 (2012) ayaa lagu soo qaatay ilo tixraac-koobsan, laakiin lama xaqiijin xisaab rasmi ah. Soomaaliya iyo Somaliland midna ma haysto tirakoob dhab ah oo dhammaystiran; Sahanka Qiyaasta Dadka ee 2014 (PESS) wuxuu bixiyay qiyaaso heer gobol ah, ma aha degmo/magaalo si aan shaki lahayn. Sidoo kale, xiriirinta Saylac iyo 'Avalites' waa mid culimada ku murmaan.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Aragtida Somaliland

Saylac ma aha oo kaliya magaalo qadiimi ah — waa caddayn dhabta ah oo muujinaysa in xuduudaha maanta la doodo ay asal ahaan ka soo jeedaan heshiisyadii Ingiriiska ee 1885-1888, ee aan waxba ka lahayn magaalooyinka koonfureed. Saylac, Bulhar iyo Berbera waxay ahaayeen dekedihii ilaalada Ingiriiska, waxaana xadka woqooyi lala go'aamiyay Faransiiska 1888. Taasi macnaheedu waa in kaydka sharci ee dhulkan uu leeyahay taariikh gaar ah, ka hor midowgii 1960. Sidaas awgeed, xeebta Gacanka Cadmeed ee Saylac ku taal waa qayb ka mid ah juqraafi siyaasadeed oo aan aqoonsi lagu siin dhinaca caalamiga, in kastoo maamul, ammaan iyo maareyn ay ka jirto. Halkii lagala hadli lahaa Saylac sida arrin ka dhalatay khilaaf gudaha, waa in la aqbalo in dood xadeed oo taariikhi ah ay tahay udub dhexaadka.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu udub dhexaad ka dhigtaa doodda ah in Somaliland ay ku noqotay madax-bannaanidii ka horreysay 1960 iyo waayo-aragnimada dhismaha dawlad gudaha ka dhalatay. Aqoonsi la'aanta wuxuu u arkaa arrin maamul-caajis ah, ma aha mid sharci ah. Wuxuu si joogto ah uga fogaadaa akhriska Muqdisho udub-dhexaadka u ah.

Iskuulka Soomaalinimada

Saylac waa muraayad muujinaysa waxa gumeystuhu ku sameeyay ummadda Soomaaliyeed. Magaalo qarniyo ahaa afaafka badda ee Muslimiinta Geeska Afrika, dekeddii Ifat iyo Cadal, meel ay isku dhaftaan ganacsatada Harar, reer-guuraaga iyo maraakiibta Badweynta Hindiya — dabadeedna waa la kala jarjaray. Xadka 1888 ee lala sameeyay Faransiiska, ilaalada Ingiriiska, iyo tareenka Jabuuti-Adis Ababa oo si ula kac ah u dhimay ganacsigii Saylac: dhammaantood waxay hal micne leeyihiin — dan shisheeye ayaa Soomaalida ku kala qaybisay. Waxaa ka sii xun heshiis-doonkii lagu doonayay in Saylac lagu beddelo Hawd, dhul iyo dad la iibiyo. Hadda hadal ku saabsan kala go'id lagu dhisayo isla khadadkaas gumeysi wuxuu sii adkeynayaa dhaawaca. Saylac waa hantida dhammaan Soomaalida, mana aha meel lagu kala qeybsado.

Bayaanka iskuulka

Midnimada qaranka Soomaaliyeed wuxuu ka dhigtaa barta bilowga. Kala qaybsanaanta wuxuu u arkaa wax ka dhashay xuduudihii gumeysiga iyo faragelinta dibadda. Wuxuu si mabda' ah uga soo horjeedaa go'doonka Somaliland iyo kala jajabka federaalka — taasi waxay ka horreysaa falanqayntiisa, mana aha natiijadeeda.

Iskuulka Bini'aadannimada iyo Antaroboolojiga

Haddaad Saylac tagto, waxaad arki doontaa in taariikhda waaweyn — Ibnu Batuuta, saldanadaha, murmaha 'Avalites' — ay ka fog tahay nolosha maalinlaha ah. Dadka halkaas ku nool waxay ku noolyihiin kalluumaysi, xoolo, cusbo iyo ganacsi xad-dhaafaad ah oo Jabuuti la leeyihiin. Habeenkii mowjadaha, subaxdii doonyaha, haweenka cusbada gooya, dhallinyarada u guuraysa Jabuuti shaqo raadis. Burburka masaajidyada 'labada mixraab' iyo qabuuraha jasiiradda Sacad Diin waa qayb ka mid ah muuqaalka, laakiin sidoo kale waa meelo dadku ziyaaro ku tagaan, tuduc ku akhriyaan. Xitaa tirada dadka lama hubo — 18,600 waa qiyaas, tirakoob dhab ahna ma jiro. Taasi keligeed waxay sheegaysaa sida bulshadan looga tegey xisaabaadka rasmiga ah. Wax kasta oo Saylac laga qorayo waa inuu ka bilaabmo codadka halkaas ku nool, ee ma aha dood xadeed.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa muraayadda nolosha la soo maray, cilmiga dhaqanka goobta iyo nolol maalmeedka. Wuxuu ku doodaa in falanqaynta siyaasadeed ee weyn ay qarisay qiimaha bini'aadannimo. Marag nooc ah ayuu ka door bidaa tirooyinka.

Ilaha

  1. CZeila — Wikipedia
  2. BSeylac | Population, Somaliland, & History — Encyclopaedia Britannica
  3. CThe complete history of Zeila (Zayla), a medieval city in Somaliland: ca. 800-1885 CE — African History Extra
  4. CZeila Archipelago (Sa'ad ad-Din Islands) — Wikipedia
  5. CZeila (historical region) — Wikipedia
  6. DThe Zaila Field Force 1884 — DCM Medals
    Ilo garab-taageere
  7. CBritish Somaliland: The Protectorate on the Horn of Africa — World History Encyclopedia
  8. CDjibouti City — Wikipedia
  9. BThe Case of the Haud-Zeila Exchange from the 1920s — Centre français des études éthiopiennes / OpenEdition
  10. DThe Franco-Ethiopian Railway and Its History — Medium
    Ilo garab-taageere
  11. APopulation Estimation Survey of Somalia (PESS) 2013-2014 — UNFPA Somalia
Qeybaha:643 eray · 11 ilo · 3 aragtiyo kala duwan