Seleniyaam

Seleniyaam (Se) waa curiye kiimikaad oo lambarka atamiga uu yahay 34. Wuxuu ku yaal kooxda 16-aad ee shaxda xilliyeed (periodic table), oo isla koox la ah kubriidka (sulfur) iyo teluuriyaam. Sidaas awgeed wuxuu leeyahay dabeecado kiimikaad oo kubriidka la mid ah, gaar ahaan sida uu isugu xidho biraha.

Seleniyaam wuxuu leeyahay dhowr qaab oo kala duwan (allotropes). Qaabka ugu caansan waa mid madow ama cas-guduud ah; qaabka boodhka cawlan ee 'metallic' la yidhaahdo wuxuu leeyahay sifo gaar ah: koronto-gudbintiisu way kordhaa marka iftiin ku dhaco. Sifadaas la yidhaahdo photoconductivity ayaa saldhig u ahayd isticmaalkiisii warshadeed ee qarnigii 20-aad.

Taariikhda helitaanka

Curiyaha waxaa aqoonsaday kiimikoolaha Iswiidhishka ah Jöns Jacob Berzelius sannadihii horraantii 1810-meeyadii, isagoo la shaqeynayay hadhaaga warshad aashito kubriidiga ah lagu soo saaro. Magaca waxaa laga soo qaatay ereyga Giriigga ee 'selene' oo macnihiisu yahay dayaxa, taasoo lagu kala saarayay curiyaha teluuriyaam oo magaciisu ka yimid dhulka.

Kaalinta bayoolajiga

Seleniyaam waa nafaqo-yar (trace element) oo lagama maarmaan u ah bini'aadamka iyo xayawaanno badan. Wuxuu qayb ka yahay borotiinno gaar ah oo lagu magacaabo selenoproteins, kuwaas oo ay ka mid yihiin ensaymyada difaaca unugyada ka ilaaliya walxaha oksaydhaya. Sidoo kale wuxuu door ku leeyahay habaynta hormoonnada qanjidhka tayroodhka. Aminaha 'selenocysteine' ayaa sida caadiga ah loogu yeedhaa aminaha 21-aad ee borotiinada.

Kala-baxa u dhexeeya qadarka loo baahan yahay iyo qadarka waxyeellada leh waa mid cidhiidhi ah. Yaraanta seleniyaamka waxay la xidhiidhaa cudurro ku xidhan gobollo carradoodu seleniyaam yar tahay; qaadashada aad u badan ayaa keenta xaalad la yidhaahdo selenosis oo calaamadaheedu ay ka mid yihiin timo-daadis iyo ciddiyo jaban. Cuntooyinka ay ku badan tahay waxaa ka mid ah kalluunka, ukunta, hilibka iyo lowska Brazil.

Isticmaalka iyo soo saarista

Inta badan seleniyaamka waxaa laga helaa hadhaaga la soo saaro marka naxaasta la safeeyo (electrolytic refining), maadaama uusan badanaa keligiis macdan ahaan u tarman. Isticmaalladiisa waxaa ka mid ah warshadaha muraayadaha — halkaas oo lagu tirtiro midabka cagaaran ee birta ay abuurto ama lagu sameeyo muraayad cas — waxaana loo isticmaalaa daawaynta caagga iyo shaandheynta xayawaanka lagu daro cuntada. Waagii hore wuxuu si weyn ugu jiray mashiinnada nuqul-qaadista iyo unugyada iftiin-dareemayaasha.