Shaah Ismaaciil

Shaah Ismaaciil I wuxuu ahaa hoggaamiyihii aasaasay boqortooyada Safawiyiinta (Safavid), oo dhulalka Iiraan iyo qaybo ka mid ah Qawqaasiya iyo Ciraaq maanta ku midoobay hoos gal xukun keliya. Wuxuu qabsaday magaalada Tabriiz qiyaastii sannadkii 1501, halkaas oo isku magacaabay shaah, kadibna xukunkiisa fidiyay ilaa dhimashadiisa sannadkii 1524.

Waxa go'aankiisa siyaasadeed ugu saameynta dheer ahaa in Shiicada Twelver (Ithnaa-cashariya) uu ka dhigay diinta rasmiga ah ee dawladda. Ka hor waxaa dhulalkaas Sunni ahaa inta badan. Habka loo fuliyay wuxuu ku salaysnaa magacaabista culimo Shiici ah, isbeddel lagu sameeyay khudbadaha iyo cibaadada dadweynaha, iyo cadaadis lagu saaray culimadii hore. Isbeddelkan ayaa saldhig u noqday sababta Iiraan maanta u tahay dal Shiici ah oo ka duwan deriskeeda.

Asalka iyo kor u kaca

Ismaaciil wuxuu ka soo jeeday qoyska Safawiyiinta, oo hormuudka ka ahaa hab-diimeed Suufi ah oo xarunta ku lahaa Ardabiil ee gobolka Azarbayjaan. Taageerayaashiisa ugu waaweynaa waxay ahaayeen kooxo qabaa'il Turkmaan ah oo loo yaqaanay Qizilbash ("madax-cas"), oo isugu jiray awood milatari iyo daacadnimo diimeed. Isaga oo aad u yar ayuu hoggaanka la wareegay, kadibna la dagaallamay dawladihii gobolka sida Aq Qoyunlu.

Dagaalka Chaldiran

Sannadkii 1514 ciidamada Ismaaciil waxay ku kulmeen kuwa Sultan Seliim I ee Cusmaaniyiinta bannaanka Chaldiran ee waqooyi-galbeed Iiraan. Cusmaaniyiintu waxay lahaayeen madaafiic iyo qoryo badan, halka Qizilbash ay ku tiirsanaayeen fardooley. Ismaaciil ayaa lumiyay dagaalka, waxaana Cusmaaniyiintu muddo gaaban gacanta ku dhigeen Tabriiz. Guuldarradan ka dib awoodda milatari ee Ismaaciil way yaraatay, waxaana dagaalkaas soo bandhigay xadka u dhexeeyay labada boqortooyo oo qarniyo badan lagu murmay.

Suugaanta

Ismaaciil wuxuu kaloo ahaa gabyaa. Waxa uu maansooyinkiisa ku qoray Turkiga Azari, isagoo isticmaalay magac-qalin ah "Khataa'i". Gabayadiisu waxay ka kooban yihiin mawduucyo diimeed iyo Suufi ah, waxaana muddo dheer lagu heesayay bulshooyinka taageeray hab-diimeedkaas. Sidoo kale, maamulkiisa waxaa ku wada shaqeeyay luqadda Faarisiga (maamul iyo dhaqan) iyo Turkiga (ciidan iyo qoys-boqortooyo).

Dhaxalka

Ka dib dhimashadiisa, wiilkiisa Tahmaasib I ayaa la wareegay xukunka, boqortooyada Safawiyiintuna waxay sii jirtay ilaa qarnigii 18-aad. Dhaxalkii Ismaaciil ugu weynaa waa labo arrin: dhismaha dawlad dhexe oo Iiraan ah oo xad leh, iyo aqoonsiga diimeed ee Shiicada oo qayb ka mid ah astaanta dalka.