Shar

Shar waa eray lagu tilmaamo falal, ula-kac, ama xaalado dhaawac, silic ama waxyeello keena. Waa lidka "khayr" ama wanaag. Ereygu wuxuu ka soo jeedaa afka Carabiga (شرّ) wuxuuna Af-Soomaaliga ku dhex jiraa isticmaal diimeed iyo mid maalinle ah labadaba.

Fikradda sharku ma aha mid hal qeexid leh. Falsafadda, diinta iyo cilmiga bulshadu si kala duwan ayay u qeexaan: qaar waxay ku xiraan ula-kac iyo doorasho shakhsi, qaarna waxay ku tilmaamaan natiijada dhaawaca ah iyada oo aan ula-kaca la eegin.

Kala qaybinta caadiga ah

Falsafadda reer Galbeedka waxaa caadi ahaan loo kala saaraa laba nooc. Midka koowaad waa sharka akhlaaqeed (moral evil), kaas oo ka dhasha go'aanka bani-aadamka, sida dagaal, gumaad ama dulmi. Midka labaad waa sharka dabiiciga ah (natural evil), oo ah dhibaatada ka timaadda dhacdooyinka dabiiciga ah sida dhulgariir, abaar iyo cudur, halkaas oo aan qofna go'aan ka gaarin.

Aragtida diimaha

Diimaha Islaamka, Masiixiyadda iyo Yahuudiyadda waxay sharka ku xiraan jebinta amarka Ilaah iyo doorashada dadka. Islaamka dhexdiisa, sharku wuxuu ku xiran yahay dembi iyo caasinimo, iyadoo ay jirto shakhsiyad wax-xumeed (Shayddaan/Ibliis) oo waswaas gelisa, laakiin masuuliyadda ugu dambaysa ay ku saaran tahay qofka doorta. Diimaha Hindiya sida Hinduusnimada iyo Budhiismka, dhibaatada waxaa badanaa lagu sharraxaa karma iyo jaahilnimo (aan-og-ahaansho) halkii laga dhigi lahaa quwad shar ah oo madax-banaan.

Su'aasha caddaaladda ilaahnimada

Mid ka mid ah doodaha ugu qadiimsan falsafadda diinta waa: sidee shar u jiri karaa haddii uu jiro Eebbe awood iyo naxariis buuxda leh? Doodda lagaga jawaabo waxaa lagu magacaabaa teodisi (theodicy). Jawaabaha soo noqnoqda waxaa ka mid ah in shakhsi doorasho xor ah loo baahan yahay si khayrku macno u yeesho, iyo in dhibaatadu tijaabo ama qayb ka mid ah qorshe weyn oo aan bini-aadamku dhammaystiran u garan karin.

Aragtiyo cilmiyeed iyo naqdin

Cilmi-nafsiga iyo cilmiga bulshada qaarkood way ka fogaadaan ereyga "shar" iyagoo ku dooda inuu wax yar sharraxo. Meeshaas waxay ku falanqeeyaan xaaladaha, cadaadiska koox, amarka hoggaanka, iyo habka ay dad caadi ahi ugu lug yeeshaan fal dhaawac weyn leh. Dhinaca kale, dhaleeceyn siyaasadeed ayaa jirta oo ah in ereyga "shar" loo isticmaalo si cadowga loogu muujiyo mid aan la doodi karin, taasoo yareysa fahamka sababaha.