Shareecada

Shareecada (Carabi: الشريعة) waa erey macnihiisu asal ahaan yahay "jidka loo maro biyaha", oo diinta Islaamka lagu wado hanuunka iyo xeerarka Ilaahay u dejiyay dadka. Waxay koobaysaa cibaadada (sida salaadda, soonka iyo zakada) iyo sidoo kale xiriirka dadka dhexdooda: guurka, dhaxalka, ganacsiga, ciqaabta iyo maamulka.

Marar badan ereyga Shareecada iyo ereyga fiqi (fiqhi) waa la isku qaldaa. Shareecada waxaa loola jeedaa hanuunka asalka ah ee ka soo jeeda Qur'aanka iyo Sunnada, halka fiqhigu yahay fahamka iyo ka-soo-saarista culimadu ay ku gaadhaan xeerarkaas. Sidaa darteed fiqhigu wuu kala duwan yahay iyadoo la eegayo dugsiga, waqtiga iyo meesha.

Ilaha xeerka

Culimada badankood waxay ilaha aasaasiga ah u kala qaybiyaan afar: Qur'aanka, Sunnada (hadalka, ficilka iyo ansixinta Nabi Muxammad), ijmaacda (heshiiska culimada) iyo qiyaasta (isbarbardhigga arrin cusub iyo mid xukunkeedu jiro). Waxaa jira ilo dheeraad ah oo qaar la isku raacsan yahay qaarna lagu muransan yahay, sida istixsaanka, maslaxada guud iyo caadada bulshada (curf).

Madhaahibta

Suniyada dhexdeeda waxaa ka jira afar madhab oo caan ah: Xanafiga, Maalikiga, Shaaficiga iyo Xanbaliga. Soomaalida iyo inta badan Geeska Afrika waxay raacaan madhabka Shaaficiga. Shiicada waxay leeyihiin madhabyo iyaga u gaar ah, oo ugu weyn Jacfariga. Madhaahibtu isku ma khilaafsana caqiidada aasaasiga ah, laakiin way ku kala duwan yihiin hab-raacyada ka-soo-saarista xukunka.

Qaybaha xukummada

Ficil kasta waxaa loo qiimeeyaa shan darajo: waajib, mustaxab (la jecel yahay), mubaax (la oggol yahay), makruuh (la neceb yahay) iyo xaraam. Nidaamkan ayaa u suurtageliya faqiiga inuu arrimo cusub ka jawaabo isagoo eegaya ujeeddooyinka guud ee shareecada (maqaasid), oo caadi ahaan lagu tiriyo ilaalinta diinta, nafta, caqliga, nasabka iyo maalka.

Adeegsiga maanta

Dalalka muslimka ah way ku kala duwan yihiin sida ay shareecada uga dhigaan qayb ka mid ah sharciga dawladda. Qaar waxay ku ekeysiiyaan arrimaha qoyska — guurka, furniinka iyo dhaxalka — halka kuwo kale ay ku daraan xeerar dembi iyo maaliyad. Dalal kale oo muslim ah ayaa qaatay nidaamyo sharci oo reer-galbeed asal ah, iyagoo shareecada u daaya arrimaha shakhsiga. Doodda ku saabsan xadka u dhexeeya sharciga dawladda iyo fatwada culimada waa mid socota.