Shataranjiga

Shataranjiga (Ingiriisi: Chess, Carabi: شطرنج) waa ciyaar istiraatiiji ah oo laba qof ay ku ciyaaraan sabuurad leh 64 sanduuq oo isku beddelaya midab madow iyo midab cad. Ciyaartoy kastaa wuxuu bilaabmaya 16 tuke (qeyb): boqor, boqorad, laba fardood, laba wadaad (fiil ama gaadhi loo yaqaan luqado kale), laba badeeco (rook), iyo siddeed askari. Hadaf ugu weyn waa in la gaaro xaalad la yiraahdo 'checkmate', taas oo ah in boqorka lidka ku jiro weerar aan looga bixi karin.

Ciyaartu waxay ku salaysan tahay xisaabin iyo qorshayn: mid kastaa wuxuu isku dayaa inuu tukayaasha si wax ku ool ah u dhaqaajiyo, meelaha bartamaha sabuuradda ka xakameeyo, oo uu isbeddel ku sameeyo boqolkiiba fursadaha lidka. Dhaqdhaqaaqyada waa ku wareeg: mid ayaa dhaqaaqa, ka dibna kan kale.

Taariikhda

Asalka ciyaarta waxaa lagu tiriyaa Hindiya, halkaas oo ay ka jirtay ciyaar la yiraahdo chaturanga. Kadib waxay u gudubtay Faaris, halkaas oo magaca 'shatranj' ka soo baxay, kadibna dunida Islaamka ayay ku faaftay. Qarniyadii dhexe waxay gaartay Yurub, halkaas oo qawaaniinta la beddelay: xoogga boqoradda iyo wadaadka waa la kordhiyay, taas oo ciyaarta ka dhigtay mid degdeg badan. Qaabka casriga ah ee qawaaniinta wuxuu deggenaaday qarniyadii dambe ee Yurub.

Qawaaniinta iyo dhaqdhaqaaqa

Tuke kastaa wuxuu leeyahay hab dhaqdhaqaaq gaar ah: badeecadu waxay dhaqaaqdaa toosan (safaf iyo tiirar), wadaadku wuxuu dhaqaaqaa xagal, boqoraddu waxay isku dartaa labadaba, faraskuna wuxuu boodaa qaab 'L' ah oo tukayaasha kale ka gudbi kara. Askarigu hore ayuu u socdaa, laakiin xagal buu wax ku qabtaa; haddii uu gaaro safka ugu dambeeya wuxuu isu beddelayaa tuke kale, badanaa boqorad. Waxaa sidoo kale jira dhaqdhaqaaqyo gaar ah sida castling (isweydaarsi boqor iyo badeeco) iyo en passant.

Ciyaartu waxay ku dhammaan kartaa guul (checkmate), is-caadil (draw) marka aan dhaqdhaqaaq sharci ah la haynin laakiin boqorku aanu weerar ku jirin (stalemate), ku heshiin labada dhinac, ku celcelin isla booska, ama waqti dhammaad marka saacad la isticmaalayo.

Tartanka iyo hab-qiimeynta

Shataranjiga waxaa maamula ururka caalamiga ah ee FIDE, kaas oo qabta horyaalka aduunka oo qawaaniinta tartanka dejiya. Tayada ciyaartoyda waxaa lagu cabbiraa nidaam dhibco ah (Elo), halka darajooyinka sida Grandmaster iyo International Master lagu bixiyo natiijooyin gaadhay heer la cayimay.

Kombiyuutarada

Barnaamijyada kombiyuutarka ee shataranjiga waxay noqdeen qalab muhiim ah oo lagu barto oo lagu falanqeeyo ciyaaraha. Tan iyo dabayaaqadii qarnigii 20aad, mishiinnadu waxay gaareen heer ka sarreeya ciyaartoyda ugu fiican, taas oo beddeshay habka ciyaartoydu u diyaargarowdo furitaannada iyo dhammaadyada. Barnaamijyada casriga ahna waxay isticmaalaan barasho mashiineed.