Shaxda

Shaxda (shax) waa ciyaar caadi ah oo laba qof ay ku loollamaan, oo lagu ciyaaro shax la sawiray dhulka ama qori/warqad, iyo tuulmooyin yaryar sida dhagaxyo, laan-laan, ama kabo caws ah. Ciyaarta waxaa loo yaqaan gobollo badan oo Geeska Afrika, gaar ahaan bulshada Soomaaliyeed, waana mid ka mid ah ciyaaraha aan qalab qaali ah u baahnayn: khadadka waxaa lagu qori karaa ul dhulka lagu jiiday.

Ciyaartu waxay ka tirsan tahay qoyska ciyaaraha caalamiga ah ee loo yaqaan "ciyaaraha shaxda" (mill games), kuwaas oo lamaanaha ugu caansan yahay "nine men's morris". Ujeeddada guud waa in ciyaaryahan mid walba dhigo tuulmooyinkiisa dhibcaha shaxda, kadibna isku dayo inuu saddex tuulmo isku khad ah ku hagaajiyo; markay saddexdu isku khad noqdaan, waxaa loo ogolaadaa inuu ka qaado tuulmo mid ka mid ah kuwa lidkiisa.

Shaxda iyo qalabkeeda

Shaxda caadiga ah waxay ka kooban tahay khadad toosan iyo kuwo jiifa oo isku goysa, iyaga oo abuuraya dhibco (goobo) kala duwan halkaas oo tuulmooyinka la dhigi karo. Nooc kasta oo maxalli ah wuxuu leeyahay tirada dhibcaha iyo tirada tuulmooyinka u gaar ah, sidoo kale xeerar ku saabsan sida tuulmada u socoto — inta badan hal dhibic hal mar. Tuulmooyinka labada dhinac waa in la kala saari karo midab ama qaab: tusaale, dhagax cad iyo dhagax madow, ama qori qallalan iyo qori qoyan.

Habka ciyaarta

Ciyaarta waxay caadi ahaan leedahay laba weji. Wejiga hore, ciyaaryahannadu waxay si isdaba-joog ah ku dhigaan tuulmooyinkooda dhibcaha bannaan ee shaxda, iyagoo isku dayaya inay isku diyaariyaan khadad iyo inay hor istaagaan qorshaha lidkooda. Wejiga labaad, marka tuulmooyinka oo dhan la dhigay, ciyaartu waxay u rogtaa dhaqdhaqaaq: mid walba tuulmo ka mid ah wuxuu u dhaqaajiya dhibic bannaan oo ku xigta. Ciyaartoygu wuxuu guuleystaa marka ciyaaryahanka kale hadhay tuulmooyin aad u yar oo aan khad ka dhigi karin, ama marka aan haysan dhaqdhaqaaq suurtogal ah.

Dhaqan iyo bulsho

Shaxda waxaa badanaa lagu ciyaaraa meelaha bulshada isugu timaado: hoosta geedka, dukaanka, xerada xoolaha, ama fadhiga makhaayadda shaaha. Waxay leedahay muuqaal bulsho ah: daawadayaasha ayaa inta badan tallo bixiya ama ku doodaan dhaqdhaqaaqa, taas oo ciyaarta ka dhigaysa dhacdo wada-hadal iyo tartan xisaab-ku-socod. Sidoo kale waxay ka mid tahay hab-tababar maskaxeed oo carruurta iyo dadka waaweyn ay ku dhaqmaan qorshe-samaynta iyo saadaalinta dhaqdhaqaaqa lidka.