Shiicada Islaamka

Shiicada waa mid ka mid ah labada laan ee waaweyn ee Islaamka, kan kalena waa Sunniga. Aasaaska fikirka Shiicada waa in hoggaanka bulshada Muslimka (imaamnimada) uu ku eg yahay ehelka Nabi Muxammad, gaar ahaan Cali ibn Abu Daalib iyo faracii ka soo jeeda. Kooxdan waa qayb yar oo Muslimiinta oo dad badan lagu qiyaasaa inay ku dhow yihiin tobanka boqolkiiba ilaa shan iyo tobanka boqolkiiba, iyagoo ku badan Iiraan, Ciraaq, Azerbaijan, Bahrain iyo Lubnaan.

Erayga "shiica" macnihiisu waa "kooxda" ama "taageerayaasha", oo asal ahaan ka soo jeeda weedha "Shiicatu Cali" (taageerayaasha Cali). Shiicada iyo Sunniga waxay wadaagaan tiirarka aaminaadda ugu muhiimsan — mid-ahaanshaha Ilaahay, nabinimada Muxammad, iyo Quraanka — laakiin ku kala duwan yihiin arrimaha awoodda diinta, xadiiska la aqbalayo, iyo qaar ka mid ah faqihyada.

Asalka taariikhiga

Kala duwanaanshaha wuxuu ka bilaabmay khilaafka hoggaanka ka dib geerida Nabi Muxammad sannadkii 632 (miilaadi). Koox ayaa aaminsanayd in Cali, oo ahaa ina-adeerka Nabiga iyo seeddigiisa, uu ahaa ku-xigeenka la magacaabay. Kuwa kalena waxay taageereen doorashada Abuu Bakar. Khilaafka wuxuu sii xoogaystay xilligii dagaalladii sokeeye ee qarnigii koowaad ee Islaamka, oo gaar ahaan dhacdada Karbala sannadkii 680, halkaas oo Xuseen ina Cali lagu dilay. Karbala waxay noqotay xarunta xusuusta iyo astaanta diinta ee Shiicada, oo si gaar ah lagu xuso bishii Muxarram.

Imaamnimada

Imaamnimada waa fikirka udub-dhexaadka u ah Shiicada. Imaamku ma aha oo kaliya hoggaamiye siyaasadeed, laakiin sidoo kale wuxuu leeyahay awood sharraxaadda diinta oo Ilaah ka timid. Shiicada badankood waxay aaminsan yihiin in imaamyada ay ka nabad yihiin gafka iyo dembiga. Farqiga u dhexeeya kooxaha Shiicada wuxuu inta badan ku salaysan yahay tirada iyo faracga imaamyada la aqoonsanayo.

Kooxaha ugu waaweyn

Ka ugu badan waa Ithnaa-Cashariya (Twelvers), oo aqoonsata laba iyo toban imaam, kii ugu dambeeyayna waxay aaminsan yihiin inuu ku maqan yahay xaalad la yiraahdo "ghayba" (qarsoonaan) oo mar dambe soo baxaya. Kani waa diinta rasmiga ah ee Iiraan laga bilaabo qarnigii 16-aad ee Safawiyiinta. Isma'iiliya (Sevener) waxay ku kala tagtay khilaaf ku saabsan imaamkii toddobaad; hadda waxay leeyihiin laamo kala duwan, oo ka mid tahay Nizaariya oo hoggaanka Aga Khan hoos taagan. Zaydiya, oo ku badan Yaman, ayaa u dhow Sunniga arrimo fiqhi ah oo badan.

Cilmiga iyo awoodda diinta

Xilligii ghayba, awoodda sharraxaadda sharciga waxay u wareegtay culimada (mujtahidiin). Xarumaha waaweyn ee waxbarashada ayaa ka mid Najaf (Ciraaq) iyo Qom (Iiraan). Fikirka "marjac al-taqliid" wuxuu ka dhigan yahay in Shiicada caamiga ah ay raacaan fatwooyinka aalim sare oo la doortay. Fikirka "wilaayat al-faqiih", oo Ruhollah Khomeini horumariyay, wuxuu ku doodaa in faqiihka uu qaadi karo hoggaanka dawladda; taasi ma aha mid culimada Shiicada oo dhan ay ku heshiiyeen.