Sinki

Sinki (Ingiriisi: zinc, calaamad kiimiko: Zn) waa bir (metal) oo lambarkeeda atamigga yahay 30. Midabkeeda waa cad oo buluug jilicsan ku jira marka ay nadiif tahay. Waxay ku taal koox-hoosaadka birta kala-guurka (transition metals) ee jadwalka xilliyeed. Culeyskeeda atamigga waa qiyaastii 65.4.

Sinki ma laha qaab qurxoon oo la qalliji karo marka ay qabow tahay; waxay jajabtaa. Laakiin marka la kululeeyo ilaa heerkul dhexdhexaad ah waxay noqotaa mid la duubi karo. Waxay dhalaashaa heerkul hooseeya marka la barbar dhigo birta kale, taas oo ka dhigaysa mid ku habboon shubidda qaababka (die casting).

Sifooyinka kiimikada

Sinki waa bir firfircoon oo hawada ku falcelisa. Marka ay hawo-galo, dusha sare waxaa ka samaysma layer khafiif ah oo sinki oxide iyo sinki carbonate ah. Layerkaas wuxuu ilaaliyaa birta ka hooseeya inay sii daafto. Sifadan ayaa saldhig u ah isticmaalka ugu weyn ee sinki. Falcelinta sinki ee asiidhyada iyo alkaliyada waxay soo saartaa gaas haydarojiin.

Isticmaalka

Qaybta ugu badan ee sinki la soo saaro waxaa loo isticmaalaa galvanization — taas oo ah in birta ama bir-cuntada (steel) lagu daboolo layer sinki si ay miridhku uga hortagto. Habkan waxaa lagu sameeyaa quusidda birta sinki dhalaashay dhexdiisa ama koronto-daboolid (electroplating). Sinki waxa kale oo ka mid ah isku-dhafyada muhiimka ah: naxaas-cas iyo sinki wuxuu bixiyaa brass (naxaas jaalle), oo loo isticmaalo tuubooyin, qalab muusiko iyo furayaal.

Sinki oxide waxaa loo isticmaalaa warshadaha caagga (rubber), boyada, iyo kareemyada maqaarka oo ay ka mid yihiin kuwa qorraxda laga celiyo. Weelasha koronto-kaydiyeyaasha qaarkood — sida sinki-carbon iyo sinki-hawo — waxay sinki u isticmaalaan sida anode.

Doorka nafleyda

Sinki waa nafaqo yar (micronutrient) oo lagama maarmaan u ah dadka, xayawaanka iyo dhirta. Waxay qayb ka tahay boqolaal enzyme iyo protein-kula-xiriira DNA. Yaraanta sinki ee cuntada waxay la xiriirtaa hakadka korriinka carruurta iyo dhaawaca difaaca jirka. Ilaha cuntada ee sinki waxaa ka mid ah hilibka, digirta, lowska iyo miraha badda qolofta leh. Qaadashada xad-dhaaf ah ee sinki way waxyeello leedahay, gaar ahaan waxay carqaladeysaa nuugista naxaasta.

Soo saarista

Sinki inta badan lagama helo qaab bir-nadiif ah dabeecadda. Macdanta ugu caansan waa sphalerite (sinki sulfide). Habka soo saarista wuxuu ka bilaabmaa dubidda macdanta (roasting) si sulfide-ku u noqdo oxide, ka dibna waxaa la marsiisaa hab kiimiko-koronto ah ama kulul ah si birta laga soo saaro. Wax badan oo sinki ah waxaa dib loo warshadeeyaa (recycling) iyada oo aan tayadeeda lumin.