Sirkooniyaam

Sirkooniyaam (Zirconium, calaamaddiisu waa Zr) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atamigu yahay 40. Waa bir midabkeedu yahay cadaan-cawlan oo dhalaalaysa, adag, oo iska caabbisa daxalka (corrosion). Waxa uu ka mid yahay birta kala-guurka ah (transition metals) ee jadwalka xilliyeed, kooxda titaaniyaam iyo hafniyaam.

Dabeecadda ku ma jiro si bir saafi ah; wuxuu ku jiraa macdano, gaar ahaan sirkoon (zircon, ZrSiO4) iyo baddelayt (baddeleyite, ZrO2). Marka la nadiifiyo, dusha sare waxaa ka samaysma lakab aad u khafiif ah oo oksaydh ah, taasoo birta ka ilaalisa in ay sii daxaldo. Budada aadka u fiiqan ee sirkooniyaam waa mid si dhaqso ah u shidma marka ay hawada la kulanto.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Sirkooniyaam heerkul dhalaalid sare ayuu leeyahay, wuxuuna adkeysta kiimikooyinka aashitada iyo baaska badankood. Wuxuu inta badan yeeshaa heerka oksaydhaynta +4. Sifada ugu muhiimsan ee warshadaha waa in uu si liidata u nuugo neyroonada (neutron absorption cross-section hooseeya), taasoo ka dhigaysa mid ku habboon gudaha reaktarrada nukliyeerka.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu weyn waa isku-dhafyada (alloys) sirkooniyaam ee lagu duubo shidaalka reaktarrada nukliyeerka. Maadaama uusan si weyn u nuugin neyroonada oo uu adkeysto biyaha kulul, waxaa laga sameeyaa tuubbooyinka shidaalka. Sirkooniyaam dioksaydh (zirconia) waa walax seeramiig ah oo loo isticmaalo ilkaha la beddelo, xubnaha jirka lagu beddelo sida xudunta sinta, iyo alaab kulaylka u adkaysata. Dhagaxa sirkoon ee dabiiciga ah waxaa sidoo kale loo isticmaalaa dahab-sameyn.

Taariikh iyo magac

Magaca wuxuu ka soo jeedaa dhagaxa sirkoon, oo asalkiisu la xiriiro erey Faarisi ah oo macnihiisu yahay 'dahab midab leh'. Curiyaha waxaa la aqoonsaday dabayaaqadii qarnigii 18-aad, laakiin qaab bir saafi ah oo tayo leh waxaa la helay wax ka dib, iyadoo la adeegsanayo habab kala-saarid oo horumarsan.