Turkigu waa jamhuuriyad ku shaqaysa nidaam madaxweyne (presidential system) tan iyo sannadkii 2018. Madaxweynuhu waa isla waqtiga madaxa dawladda iyo madaxa dowlad-hoosaadyada fulinta; xilka ra'iisul wasaaraha waa la baabi'iyay. Baarlamaanka — Golaha Qaranka Weyn ee Turkiga — wuxuu leeyahay 600 xubnood, doorashada baarlamaanka iyo tan madaxweynahana isku maalin ayaa la qabtaa.

Nidaamkan wuxuu ka dhashay wax-ka-beddelka dastuurka ee lagu ansixiyay afti 16 Abriil 2017 oo aqlabiyad yar ku baxday. Guddiga Venice ee Golaha Yurub ayaa markaas ku tilmaamay in wax-ka-beddelku awoodda fulinta ku uruurinayo hal qof, isla markaana yaraynayo kormeerka baarlamaanka. Dawladdu waxay ku doodday in nidaamku xasilloonaan iyo go'aan-degdeg ah keenayo.

Hay'adaha dawladda

Madaxweynuhu wuxuu magacaabaa oo eryaa madaxweyne-ku-xigeennada iyo wasiirrada, wuxuuna soo saaraa amarro madaxweyne (cumhurbaşkanlığı kararnamesi) oo qaybo siyaasadeed lagu maamulo. Xilligiisu waa shan sano. Baarlamaanku wuxuu sameeyaa sharciyada, wuxuuna awood u leeyahay inuu doorasho hore ku dhawaaqo, laakiin taasi waxay u baahan tahay aqlabiyad ballaaran. Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa fasirta dastuurka, halka Golaha Sare ee Garsoorayaasha iyo Xeer-ilaaliyayaasha (HSK) uu maamulo magacaabista iyo u-gudbinta garsoorayaasha.

Xisbiyada iyo isbahaysiyada

Muddo dheer bartamaha siyaasadda waxaa ku sugnaa Xisbiga AK (AKP) ee uu hoggaamiyo Recep Tayyip Erdoğan, oo la kaashanaya Xisbiga Dhaqdhaqaaqa Qaranka (MHP) ee isbahaysiga 'Cumhur'. Mucaaradka ugu weyn waa Xisbiga Dadka Jamhuuriga (CHP), oo 2023 hoggaaminayay isbahaysiga 'Millet'. Xisbiga DEM (oo ku salaysan taageerada Kurdiyiinta) wuxuu si madaxbannaan ugu tartamaa, isagoo caadi ahaan saddexaad ku ah kuraasta baarlamaanka. Sannadkii 2022 sharci lambar 7393 ayaa hoos u dhigay xadka guud ee doorashada baarlamaanka, laga bilaabo 10% ilaa 7%, taasoo weli lagu tilmaamo mid ka mid ah kuwa ugu sarreeya Yurub.

Doorashooyinka 2023 iyo 2024

Doorashadii guud ee 14 May 2023 midna kama helin madaxweynanimada aqlabiyad, waxaana 28 May la qabtay wareeg labaad. Erdoğan wuxuu helay ku dhawaad 52.1%, Kemal Kılıçdaroğlu-na ku dhawaad 47.9%, sida uu ku dhawaaqay Guddiga Sare ee Doorashooyinka (YSK). Ka-qaybgalka codbixiyaasha wuxuu ahaa mid aad u sarreeya. Howlgalka indha-indhaynta ee ODIHR wuxuu ku soo gabagabeeyay in doorashadu ahayd mid tartan leh oo si hufan loo maamulay qaybo badan, balse uu jiray sinnaan-la'aan u dhaxaysa musharraxiinta, gaar ahaan gelitaanka warbaahinta iyo isticmaalka kheyraadka dawladda.

Doorashadii maamul-goboleedka ee 31 Maarso 2024 waxay muujisay isbeddel: CHP ayaa markii ugu horreysay muddo dheer noqday xisbiga ugu codka badan heer qaran (ku dhawaad 37-38%), halka AKP ay hoos u dhacday ilaa qiyaastii 35%. Magaalooyinka waaweyn sida Istanbul iyo Ankara waxay ku sii jireen gacanta duqowda CHP.

Khilaafaadka siyaasadeed ee sannadaha dambe

Bishii Maarso 2025, duqa Istanbul Ekrem İmamoğlu ayaa la xiray, waxaana lagu haystay baaritaan musuqmaasuq, iyadoo maalin ka hor Jaamacadda Istanbul ay burisay shahaadadiisa jaamacadeed — shuruud loo baahan yahay musharraxnimada madaxweynenimada. Xiritaanku wuxuu keenay mudaaharaadyo baaxad leh. Hay'adaha xuquuqda aadanaha sida HRW waxay ku tilmaameen tallaabooyinka kuwo siyaasad ku salaysan; dawladdu waxay ku celisay in garsoorku madax-bannaan yahay.

Hubanti la'aanXaaladda kiisaska sharciga ee İmamoğlu iyo CHP way isbeddelaysaa. Tirooyinka xukumaadaha iyo natiijooyinka kiisas gaar ah waa in laga hubiyaa ilo cusub, maddadanina kama hadlayso natiijooyin ka dambeeyay bilowgii 2025.

Arrinta Kurdiyiinta

Bishii Febraayo 2025, Abdullah Öcalan — oo ah aasaasaha PKK, kooxda hubaysan ee dagaal la gashay dawladda tan iyo 1984 — wuxuu ugu yeeray ururka inuu hub-dhigo oo isku kala diro. 12 May 2025 ayaa PKK ku dhawaaqday go'aan ku aaddan kala-diriddeeda. Habraacan waxaa ku lug leh xisbiga DEM iyo wehelinta dawladda, hase yeeshee tallaabooyinka sharci ee dib-u-soo-celinta dagaalyahannada iyo dib-u-habaynta siyaasadeed weli waa arrin furan.

Xusuusin'Kayyum' waa maamule dawladdu u magacaawdo dawlad-hoose halkii duqa la doortay; xeeladdan waxaa badanaa lagu adeegsaday degmooyin ku yaal koonfur-bari, waxayna ka mid tahay qodobbada muranka badan ee maamulka hoose.

Hubanti la'aanBoqolleyda doorashada waxaa laga soo xigtay warbixinno warbaahineed iyo indha-indhayn caalami ah; tirooyinka rasmiga ah ee ugu dambeeyay waxaa daabaca YSK, mararna waxoogaa way ka duwan yihiin tirooyinka bilowga ah.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka

Halka lagu qiimeeyo nidaam siyaasadeed ma aha xawaaraha go'aan-qaadashada, ee waa ilaalinta xuquuqda iyo kala-saarista awoodaha. Wax-ka-beddelkii 2017 ee lagu ansixiyay afti aqlabiyad yar ku baxday wuxuu awoodda fulinta ku ururiyay hal xafiis, halka kormeerka baarlamaanku uu hoos u dhacay — arrintaas Guddiga Venice ayaa markaas ka digay, mana aha aragti ka timid mucaarad siyaasadeed. Amarrada madaxweynaha ee qaybo siyaasadeed lagu maamulo waxay yareeyaan doorka sharci-dejinta ee wakiillada dadku doorteen. Xiritaanka duqa Istanbul ee Maarso 2025, oo la mid ahaa in maalin ka hor la burburiyay shahaadadiisa jaamacadeed, wuxuu su'aal weyn ka keenaa kala-bixinta garsoorka iyo siyaasadda. Xeeladda 'kayyum' oo duq la doortay lagu bedelo maamule la magacaabay waa ku xadgudub codka dadweynaha. Xadka 7% ee doorashadu weli waa mid ka mid ah kuwa ugu sarreeya Yurub, wuxuuna xaddidaa matalaadda.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa dhinaca xuquuqda shakhsiga, dheellitirka dastuuriga iyo xukunka sharciga. Matalaadda qabiilka iyo awoodda diimeed wuxuu u arkaa dhibaato dhinaca nidaamka xuquuqda. Heerarka xuquuqul insaanka caalamiga ah wuxuu ka sarreysiiyaa sharcinimada gudaha.

Iskuulka Dheellitirka Hay'adeed

Nidaamka madaxweyne ee 2018 waa isbeddel qaab-dhismeed oo weli la qiimaynayo waxtarkiisa. Doodda dawladdu — xasilloonaan iyo go'aan degdeg ah — waa mid la fahmi karo marka la eego caqabadihii isbahaysiyada hore, laakiin sii socodka hay'adaha ayaa ah halbeegga runta ah. Marka wasiirrada laga saaro baarlamaanka, xilkaanka baarlamaanku wuxuu u baahan yahay qalab cusub, taasoo aan si buuxda loo dhisin. Doorashadii maamul-goboleedka ee 2024, oo CHP markii ugu horreysay muddo dheer ay heer qaran ku noqotay xisbiga ugu codka badan, waxay caddaynaysaa in nidaamku weli sameeyo isbeddel awood oo doorasho ku salaysan — taasi waa astaan xoog leh. Halista ugu weyn ma aha shakhsiyaadka, ee waa isku-tiirsanaanta hay'adaha ee HSK iyo YSK. Marka rumaysadka hay'adahaas hoos u dhaco, kharashka dib-u-dhiska ayaa ka sarreeya faa'iidada xawaaraha.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa muraayadda awoodda dawladda iyo sii socodka hay'adaha. Waxa uu actors u arkaa dad xisaab-ku-socda, ma aha kuwo lagu tilmaamo eray qiimeyn ah. Wuxuu ka rajo badan yahay iskuulada kale in xal hay'adeed la gaadhi karo — taasi waa aaminsanaan hore, ma aha natiijo cilmiyeed.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika

jihayn: TR

Kuwa dibadda ka fiiriya waxay inta badan ku baraarugaan hal xiisad oo warbaahin ah, iyagoo iska indhatiraya sida nidaamku ugu shaqeeyo. Doorashadii 2023, ka-qaybgalku wuxuu ahaa mid aad u sarreeya, wareegga labaadna wuxuu ku dhammaaday 52.1% iyo 47.9% — kala-baxa yar, oo aan wax lagu murmayaa lahayn. Warbixinta ODIHR laftigeedu waxay sheegtay in doorashadu ahayd mid tartan leh oo si hufan loo maamulay qaybo badan. Doorashadii 2024-na mucaaradku wuxuu ku guuleystay magaalooyinka waaweyn iyo heer qaranba. Kani ma aha muuqaal dawlad codka xiraysa. Hawlgalka Kurdiyiinta ee 2025 — baaqa Öcalan iyo go'aankii PKK ee 12 May — waa tallaabo taariikhi ah oo ay Turkigu iskiis u maareeyay, iyada oo aan lagu tiirsanayn dhexdhexaadin dibadeed. Geeska Afrika, isla habkan iskaa-wax-u-qabso ah ayaa loo raacay.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Ilaha

BConstitutional Amendments of 2017: Transition to Presidentialism in Turkey — GlobaLex, NYU Law
ATürkiye's 2023 general elections: ODIHR election observation mission final report — OSCE/ODIHR
AVenice Commission: Proposed constitutional amendments in Turkey would be a 'dangerous step backwards' for democracy — Council of Europe / Venice Commission
BThe Effects of the Latest Modifications on Electoral Laws in Turkey — Heinrich Böll Stiftung Türkiye
BThe Impact of Turkey's Recent Amendments to the Electoral Laws — Freedom House
CTurkey's Erdogan reelected president with 52.1% of vote — France 24
CLive feed: 2024 local elections in Turkey — Duvar English
BTürkiye: Istanbul Mayor Detained — Human Rights Watch
CTurkish court orders key Erdogan rival jailed pending trial on corruption charges — NPR
CThe dissolution of the PKK: Strengthening Turkey internally and externally — Al Jazeera Centre for Studiesjihayn: QA
Xarun cilmi-baaris oo hoos timaad Al Jazeera, oo maalgelin ka hesha Qatar.
DTurkey–Kurdish Freedom Movement Negotiations Tracker — Kurdish Peace Institutejihayn: TR
Urur u ololeeya xal nabadeed oo ka eegaya dhinaca Kurdiyiinta.

Qeybaha:618 eray · 11 ilo · 3 aragtiyo kala duwan