Siyanobakteriya

Siyanobakteriya (Cyanobacteria) waa koox bakteeriya ah oo samayn karta iftiin-dhaqan, taas oo ah habka lagu isticmaalo iftiinka qorraxda si loo sameeyo cunto laga bilaabo kaarboon dioksiid iyo biyo. Waxay ka duwan yihiin bakteeriyada kale in ay ogsijiin sii daayaan marka ay habkaas fuliyaan. Sababtoo ah midabkooda badanaa buluug-cagaar ah, waxaa hore loogu magacaabi jiray "algae buluug-cagaaran", inkastoo ay yihiin unug bakteeriya (prokaryote) oo aan lahayn nucleus (xarunta unugga).

Waxay ku nool yihiin bad, webiyo, harooyin, ciid qoyan, iyo xaalado adag sida ilo kulul iyo lamadegaanno. Qaar unug keliya ah bay yihiin, qaarna sameeyaan xadhig ama koox unugyo isku xiran. Waxay qayb weyn ka qaataan wareegga kaarboonka iyo naytrojiinta caalamka.

Qaab-dhismeedka iyo shaqada

Siyanobakteriya waxay leeyihiin midab-qaade la yiraahdo chlorophyll a, oo iftiinka nuugta, iyo midabyo kale sida phycobilin oo siiya midabka buluug-cagaaran. Habka iftiin-dhaqanka waxaa lagu fuliyaa xuubab gudaha unugga ku yaal (thylakoid). Noocyo badan waxay sidoo kale awood u leeyihiin inay naytrojiinka hawada u beddelaan qaab nooluhu isticmaali karo, shaqadaas oo qaar ka mid ah lagu fuliyo unugyo gaar ah loo yaqaan heterocyst.

Doorka taariikhda dhulka

Siyanobakteriya ayaa loo aaneynayaa in ay kordhisay ogsijiinta hawada dhulka wakhti hore, isbeddel loo yaqaan kororka ogsijiinka weyn (Great Oxidation Event). Sidaas darteed, jiritaanka nolol badan oo ogsijiin u baahan wuxuu ku xiran yahay shaqadooda hore. Sidoo kale, aragtida endosymbiosis waxay sheegaysaa in kuleyska iftiin-dhaqanka (chloroplast) ee dhirta ka soo jeedo siyanobakteriya oo unug kale gudihiis galay.

Saameyn deegaan iyo caafimaad

Marka nafaqooyinka sida fosfooras iyo naytrojiin ku bataan biyo istaagsan — badanaa beero ama biyo-wasakh — siyanobakteriya way si degdeg ah u tarmi kartaa, taas oo dhalisa waxa loo yaqaan koritaan xad-dhaaf ah (bloom). Noocyo qaar waxay soo saaraan sunno (cyanotoxin) kuwaas oo waxyeelo u geysan kara xayawaanka iyo dadka biyaha isticmaala. Sidoo kale bakhtiga koritaanka wuxuu yareeyaa ogsijiinka biyaha, taas oo dilaysa kalluunka.

Isticmaalka bini'aadamka

Noocyo qaar, sida Spirulina (Arthrospira), waxaa loo koriyaa cunto iyo dheeri nafaqo. Cilmi-baaris ayaa sidoo kale ku wajahan isticmaalkooda shidaal noole iyo biyo-nadiifin. Qaar kale waxaa loo isticmaalaa cilmi-baaris jeermis-hidde ah, sababtoo ah qaab-dhismeedkooda fudud iyo koritaanka degdegga ah.