Soomaali

Soomaali (sidoo kale loo yaqaan Dadka Soomaaliyeed ama Beelaha Soomaalida) waa dad ku nool Geeska Afrika. Waxay ku baahsan yihiin Soomaaliya, Soomaalilaan, bariga Itoobiya (gobolka Soomaalida), waqooyi-bari Kenya, iyo Jabuuti. Waxay wadaagaan luqadda Soomaaliga, diinta Islaamka, iyo dhaqan aad isugu dhow.

Magaca 'Soomaali' waxaa loo isticmaalaa laba macne: dadka qowmiyadda ah iyo, marmarka qaar, muwaadiniinta dalka Soomaaliya. Labadu isku macne maaha, maadaama qaar badan oo Soomaali ah ay ku nool yihiin dalal deriska ah ama qurbaha.

Luqadda

Af-Soomaaligu waa luqad ka mid ah kooxda Kushitikada (Cushitic), oo qayb ka ah qoyska Afro-Aasiyaanka. Waxaa ku jira lahjado kala duwan, oo ay ugu weyn tahay Maxaa-tiri (Af-Maxaa) oo la isticmaalo qoraalka rasmiga ah, iyo Af-Maay. Sanadkii 1972 waxaa la ansixiyay far Laatiin ah oo Af-Soomaaliga loogu qoro; taasi waxay bilowday olole waxbarasho iyo daabacaad ballaaran.

Bulshada iyo qaab-nololeedka

Nidaamka bulshadu wuxuu ku salaysan yahay abtirsiin (nasab) qoyska aabbaha lagu raaco, kaas oo kooxaha u qaybiya beelo iyo laamo hoos yimaada. Xeerku — heshiisyo dhaqameed oo lagu maamulo mag, guur iyo khilaaf — ayaa ka mid ah hab-maamulka bulshada, isagoo la shaqeeya shareecada Islaamka. Dhaqaale ahaan, xoolo-dhaqashada geela, adhiga iyo lo'da, beeraha wabiyada agtooda, ganacsiga xeebaha iyo kalluumaysashadu waa hawlo muddo dheer socday.

Taariikh kooban

Xeebaha Soomaalidu waxay muddo dheer ku xidhnaayeen ganacsiga badweynta Hindiya iyo Badda Cas, iyagoo la falgalaya Carabta, Faaris iyo Hindiya. Islaamku wuxuu ku faafay xeebaha qarniyadii hore ee Islaamka, waxaana soo maray boqortooyooyin iyo saldanado, sida Cadal iyo Ajuuraan. Qarnigii 19-aad dabayaaqadiisii iyo qarnigii 20-aad, dhulalka Soomaalidu waxay u qaybsameen gumaysiyo Ingiriis, Talyaani iyo Faransiis, iyo qayb Itoobiya hoos timid. Sanadkii 1960 ayay Soomaalilaandii Ingiriiska iyo Soomaalidii Talyaanigu midoobeen oo ay dhiseen Jamhuuriyadda Soomaaliya.

Qurbaha

Dagaalkii sokeeye ee bilaabmay dabayaaqadii 1980-meeyadii iyo burburkii dowladda dhexe 1991 waxay keeneen barakac ballaaran. Bulshooyin Soomaaliyeed oo waaweyn ayaa ku nool Ingiriiska, Sweden, Norway, Holland, Mareykanka, Kanada iyo dalalka Khaliijka, iyagoo xidhiidh dhaqaale iyo mid dhaqan la leh guryihii asalka ahaa, gaar ahaan xawaaladaha lacag-diritaanka.