Soomaalida
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
62 luqadood
Soomaalida waa bulsho (qowmiyad) reer Bariga Afrika ah oo ku nool Geeska Afrika. Waxay ku baahsan yihiin Soomaaliya, Jabuuti, gobolka Soomaalida ee Itoobiya, iyo qaybo ka mid ah waqooyi-bari Kenya. Waxay ku hadlaan af-Soomaaliga, oo ka mid ah luqadaha Kushitiga (Cushitic), laan ka tirsan qoyska luqadaha Afro-Aasiyaanka.
Inta badan Soomaalidu waa Muslimiin Sunni ah. Nolosha dhaqameed waxaa muddo dheer haysay xoolo-dhaqato guuraa ah (geel, ari, lo') iyo beeraley ku nool dhulalka webiyada Shabeelle iyo Jubba, iyo dad magaalo iyo xeeb ku nool oo ganacsi badeed ku hawlanaa.
Luqadda
Af-Soomaaligu wuxuu leeyahay lahjado kala duwan, oo ay ugu waaweyn yihiin Af-Maxaa-tiri (oo aasaas u ah luqadda rasmiga ah) iyo Af-Maay. Sannadkii 1972 dowladda Soomaaliya waxay qaadatay far Laatiin ah oo af-Soomaaliga lagu qoro, kadibna waxaa la sameeyay ololayaal wax-akhris-baraya. Kahor intaas, af-Carabiga iyo qorista gacanta ee habab kale ayaa loo isticmaali jiray.
Bulshada iyo qabiilka
Nidaamka bulsho ee Soomaalida wuxuu ku salaysan yahay abtirsiinyo (nasab) aabbaha laga raaco. Waxaa jira urur waaweyn oo caadi ahaan la sheego sida Daarood, Hawiye, Isaaq, Dir, iyo Raxanweyn/Digil-Mirifle, kuwaas oo kala qaybsan qolooyin iyo jilib. Xeerka Soomaaliyeed (xeer) wuxuu ahaa hab sharci oo dhaqameed oo lagu maareeyo khilaafaadka, mag-bixinta iyo isticmaalka ilaha dhulka. Haddana, kooxo shaqo iyo bulsho oo kale ayaa ka jira dhulalka Soomaalida, oo aan si buuxda u galin qaabkaas abtirsiinyo.
Taariikh
Xeebaha Soomaalida waxay muddo dheer ka qaybqaadanayeen ganacsiga Badweynta Hindiya, iyagoo la xiriiray Carabta, Faaris iyo Hindiya. Magaalooyin sida Saylac, Berbera, Muqdisho, Baraawe iyo Marka waxay ahaayeen xarumo ganacsi iyo waxbarasho Islaami ah. Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad dhulalka Soomaalida waxaa u kala qaybsaday awoodaha Yurub (Ingiriiska, Talyaaniga, Faransiiska) iyo Itoobiya. Soomaaliya (isu-tag Soomaalilaandii Ingiriiska iyo tii Talyaaniga) waxay xornimo qaadatay 1960; Jabuuti 1977.
Qurbaha iyo dhaqanka
Dagaalkii sokeeye ee bilowday dabayaaqadii 1980-meeyadii iyo burburkii dowladdii dhexe 1991 waxay keeneen barakac ballaaran. Bulshooyin Soomaali ah ayaa ka dhisan Kenya, Yemen, Bariga Dhexe, Yurub, Waqooyiga Ameerika iyo meelo kale. Xawaaladaha iyo lacagta qurba-joogtu waxay door weyn ku leeyihiin dhaqaalaha guriga. Dhaqanka afka ee gabayga, buraanburka, sheekooyinka iyo maahmaahda ayaa ka mid ah aasaaska hiddaha, sidoo kale muusigga iyo masraxa qarniga 20-aad.