Soomaalinimo

Soomaalinimo waa fikir siyaasadeed iyo bulsheed oo ku saleysan in dadka Soomaalida — kuwa wadaaga luqad, diin, dhaqan iyo taariikh la mid ah — ay yeeshaan aqoonsi qaran mideysan iyo, sida qaar ka mid ah taageerayaasha fikirka u arkaan, hay'ad siyaasadeed hal ah. Ereyga marmar loo isticmaalaa macne ballaaran oo ah jacaylka dhaqanka Soomaalida, marmarna macne cidhiidhi ah oo ah barnaamij siyaasadeed.

Fikirkan wuxuu si cad u soo baxay xilligii gumeysiga, markii dhulalka Soomaalidu u kala qeybsanaayeen maamullo kala duwan: gumeysi Ingiriis (Waqooyiga Soomaaliya iyo NFD), Talyaani (Koonfurta), Faransiis (Jabuutiga hadda), iyo maamulka Itoobiya (Ogaadeeniya/Soomaali Galbeed). Kala-qeybsanaantaas ayaa noqotay saldhigga ugu weyn oo dalabyada Soomaalinimo ka soo baxeen.

Aasaaska fikradeed

Taageerayaasha Soomaalinimo waxay ku doodaan in aqoonsiga qaran ka sarreeyo aqoonsiga qabiil. Waxay xoogga saaraan af Soomaaliga oo ah luqad wadaag, diinta Islaamka, gabayga iyo dhaqanka afka, iyo sheeko-taariikhda abtirsiinyo wadaag ah. Sidoo kale waxay culeys saareen isticmaalka afka Soomaaliga wax lagu barto iyo dawlad lagu maamusho; qorista far rasmi ah oo af Soomaali (1972) waxay ka mid ahayd tallaabooyinka ugu waaweyn ee mashruucan dhaqan-qaran.

Dhaqdhaqaaqyada siyaasadeed

Sanadihii 1940-meeyadii waxaa soo baxay ururo magaalooyinka ka dhashay, kuwaas oo ugu caansanaa Ururka Midnimada Soomaaliyeed (Somali Youth League), oo ku dooday xornimo iyo midnimo. Sannadkii 1960 dhulalkii Ingiriis iyo Talyaani way midoobeen oo Jamhuuriyadda Soomaaliya samaysay; xiddigga shanta gees ee calanka waxaa loo fasiray inuu matalo shan gobol Soomaalida deggan tahay. Dalabyada ku aaddan NFD, Ogaadeeniya iyo Jabuuti waxay noqdeen arrin xiisad joogto ah oo u dhaxaysa Soomaaliya, Kenya iyo Itoobiya.

Xilligii dawladda militariga iyo ka dib

Maamulkii Maxamed Siyaad Barre (1969–1991) wuxuu Soomaalinimo iyo hanaanka hantiwadaagta u adeegsaday halbeeg dawladeed, wuxuuna qabiilka si rasmi ah u dammaanshay. Dagaalkii 1977–1978 ee Ogaadeeniya wuxuu ahaa iskuday mideynta dhulalkaas; guuldarradii dagaalka iyo cadaadiska gudaha waxay xoojiyeen dhaqdhaqaaqyo mucaarad ah oo qabiil ku saleysan, taasna waxay dhalisay burburka dawladda dhexe 1991-kii.

Xaaladda casriga ah

Ka dib 1991, Soomaalinimo ma waaysan xoogga sida sheeko dhaqan iyo mid dib-u-heshiisiineed, laakiin barnaamijkii mideynta dhulalka oo dhan wuu yaraaday. Somaliland waxay ku dhawaaqday go'doomin 1991-kii; Jabuuti waa dawlad madax-bannaan tan iyo 1977. Doodda hadda badanaa waxay ku wareegsan tahay federaalka, xilalka qaybsanaanta qabiil (sida qaybsiga 4.5), iyo sida aqoonsiga qaran lagu dheelli-tiro maamul-goboleedyada.