Subaac

Subaac waa nooloole cuntadiisa asaasiga ah ka hesho hilibka noolaha kale, ha noqdeen xayawaan naaska nuuga, shimbiro, kalluun, cayayaan ama xayawaan yar oo aan lafdhabar lahayn. Erayada 'habardugaag' iyo 'hilibcun' waxaa isku macne ahaan loo isticmaalaa af-Soomaaliga. Nooca ka soo horjeeda waa 'geedcun' (xayawaanka caws iyo geed cuna), halka noolaha labadaba cuna loo yaqaan 'wax-walba-cun'.

Subaacnimo waa sifo cunto, ma aha oo kaliya qoys bayoolaji ah. Marka la eego kala-soocidda noolaha, waxaa jira koox la yiraahdo Carnivora oo ay ku jiraan libaax, yey, bahal, orso iyo bisado; hase yeeshee qaar ka mid ah kooxdaas si buuxda hilib kaliya kuma quudan (tusaale, orsada qaar badan midho iyo caleen cuna). Dhanka kale, xayawaan aan kooxdaas ka tirsanayn — sida abeeso, yaxaas, gorgor iyo kalluunka shark — waa subaac dhab ah.

Sifooyinka jirka

Subaacyada badan waxay leeyihiin ilko fiiqan (canines) oo qabashada iyo dillaacsiinta hilibka u adeegta, iyo ilko dhaadhicis ah (carnassials) oo hilibka u jarta sida maqas. Mindhicirkooda inta badan waa mid gaaban marka loo eego geedcunka, maxaa yeelay hilibka si sahlan ayuu u milmaa oo uma baahna gurmad bakteeriyo dheer sida cellulose-ka dhirta. Indhaha noolaha ugaarsada badanaa waxay hore u socdaan, taasoo u fududeysa cabbirka masaafada.

Nooc-nooca subaacyada

Marka loo eego heerka ku-tiirsanaanta hilibka, waxaa jira subaac buuxa (obligate/hypercarnivore) oo cuntadiisu ku dhow dhan tahay hilib — tusaale bisada guriga, oo u baahan nafaqooyin sida taurine oo hilibka kaliya laga helo. Waxaa kale oo jira subaac dhexdhexaad ah oo hilib iyo cunto kale isku dara. Sidoo kale kala-soocid kale waxay ku salaysan tahay nooca ugaarta: 'insectivore' (cayayaan-cun), 'piscivore' (kalluun-cun), iyo 'bakhti-cun' (scavenger) oo cuna noole horay u dhintay.

Doorka nidaamka deegaanka

Silsiladda cuntada dhexdeeda, subaacyada waxay ku yaalliin heerarka sare, iyagoo tirada geedcunka xakameeya. Marka ugaarsadayaasha waaweyn deegaan ka baaba'aan, tirada xayawaanka cawska cuna ayaa badan kordha, taasoo saameyn ku yeelan karta korriinka dhirta. Sababtoo ah kaloori badan ayaa ku lumaa heer kasta oo silsiladda cuntada, tirada subaacyada deegaan ku nool waa ka yar tirada noolaha ay cunaan.