Subax

Subax waa qaybta maalinta ee ka bilaabmaya waaberiga (iftiinka hore ee ka muuqda bariga ka hor qorrax-soo-baxa) ilaa duhurka. Waa xilliga uu qorraxdu kor u socoto samada, iyadoo heerkulku sare u kacayo si tartiib ah.

Xadka saxda ah ee subaxda wuu ku kala duwan yahay dhaqan iyo hab-tirin. Habka saacadaha rasmiga ah, subaxdu waxay badanaa ka bilaabmaa saqda dhexe (12:00 habeennimo) ilaa 12:00 duhur, taas oo ah asalka calaamadaha 'AM' iyo 'PM' ee habka 12-saacadood. Isticmaalka caadiga ah ee dadka, subaxdu waxay ka bilaabmaa markii dadku toosaan ama qorraxdu soo baxdo.

Sababta cirfiidka ah

Subaxdu waxay ka dhalataa wareegga dhulku isku wareego xariiqdiisa (rotation). Meesha dhulka ee u soo jeedda qorraxda ayaa iftiin hesha. Waaberiga waxaa keena iftiin ku firdhaya jawiga oo gaadha meelo qorraxdu wali ka soo bixin, taas oo keenta in iftiinku ka horreeyo qorrax-soo-bax.

Waqtiga qorrax-soo-baxa wuxuu ku xidhan yahay dhuleedka (latitude) iyo xilliga sannadka. Meelaha u dhow dhulbaraha, sida Soomaaliya, waqtiga qorrax-soo-baxa isbeddelkiisu waa yar yahay sannad-guudka. Meelaha dhuleedyada sare, kala duwanaanshuhu aad buu u weyn yahay: xagaaga subaxdu aad bay u horreysaa, jiilaalkana way daahdaa.

Jidhka iyo saacadda gudaha

Jidhka bini'aadamku wuxuu leeyahay wareeg maalmeed (circadian rhythm) oo iftiinku hagayo. Subaxda hore, heerarka hormoonka kortisol ayaa kordha, melatonin-kuna hoos u dhaca, taas oo la xidhiidha kacsanaanta iyo toosidda. Iftiinka subaxnimo ee dabiiciga ah waxaa loo isticmaalaa in lagu hagaajiyo jadwalka hurdada.

Dhaqan iyo isticmaal

Subaxda waxay dhaqamo badan ka tahay waqtiga bilowga shaqada, waxbarashada iyo cunnada hore (quraacda). Diimaha qaar waxay leeyihiin cibaado xilliyadeeda lagu xidhay iftiinka subaxda; Islaamka, salaadda subax waxaa la tukadaa inta u dhaxaysa waaberiga xaqiiqada ah iyo qorrax-soo-bax. Salaanta 'subax wanaagsan' waa hab caalami ah oo lagu salaamo xilligan.