Suldaan Suleymaan Al Qaanuuni

Suleymaan kan 1aad, oo dunida Islaamka lagu yaqaan "Al Qaanuuni" (kii sharciyeeyay) reer Galbeedkuna ugu yeeraan "Suleiman the Magnificent", wuxuu ahaa suldaankii tobnaad ee Dawladdii Cusmaaniyiinta. Wuxuu xukumay ilaa 1520 markii uu dhaxlay aabbihiis Saliim kan 1aad, ilaa geeridiisii 1566. Xilligiisu waa muddadii ugu dheerayd ee suldaan Cusmaani ah uu talada hayo, waxaana lagu tilmaamaa waqtigii ay dawladdu ugu ballaadhnayd dhulka, ugu adkeyd ciidanka, uguna qotoda dheerayd nidaamka maamul.

Xukunkiisa waxaa isugu jira laba dhinac oo isku xiran: duullaanno joogto ah oo Yurub, Fáaris iyo badaha lagu qaaday, iyo dib-u-habeyn sharci iyo maamul oo dhulka gudihiisa lagu sameeyay. Magaca "Qaanuuni" wuxuu ka yimid habeyntii sharciyada dawladeed (qaanuun), oo la habeeyay si ay ula socdaan sharciga Islaamka (shareecada) mana aha in uu sharci cusub ka dhigay mid ka horreeya.

Bilowga xukunka

Suleymaan wuxuu ku dhashay dabayaaqadii qarnigii 15aad, wuxuuna ka hor xukunka gudoomiye ku ahaa gobollo ka mid ah dawladda, sida caado u ahayd wiilasha suldaanka. Markii uu aabbihiis geeriyooday sanadkii 1520, wuxuu la wareegay talada isagoon dagaal dhaxal ah galin — xaalad ka duwan inta badan wareejinta talada Cusmaaniyiinta. Sanaddii xigtay wuxuu qabsaday Belgrade, kaddibna 1522 wuxuu ka saaray Fursanka Yuhanna jasiiradda Rhodes.

Duullaannada Yurub

Sanadkii 1526 dagaalkii Mohács wuxuu burburiyay ciidankii Hangeri, taasoo horseeday in qayb weyn oo Hangeri ah ay hoos timaaddo saameynta Cusmaaniyiinta. Sanadkii 1529 wuxuu hareereeyay magaalada Vienna, hareerahaasoo aan guuleysan; isku day kale oo dhanka Vienna ah sannadihii xigay sidoo kale ma gaarin yool cad. Xuduudda galbeed ee Cusmaaniyiinta waxay ku sii ekaatay Hangeri bartamaheeda muddo qarniyo ah.

Bariga iyo badaha

Dhinaca bari, Suleymaan wuxuu dagaallo dheer la galay Boqortooyada Safawiyiinta ee Iiraan, isagoo la wareegay Baghdad iyo qaybo Ciraaq ah. Heshiis xuduud oo la gaaray dabayaaqadii xukunkiisa ayaa muddo dheer aasaas u noqday xadka labada dawladood. Badweynta Mediterranean-ka iyo Badda Cas, maraakiibta Cusmaaniyiinta — oo uu hoggaaminayay Xayrudiin Barbarossa iyo taliyayaal kale — waxay tartan kula jireen Isbaanish, Bortuqiis iyo Fenisiya, iyagoo saameyn ku yeeshay xeebaha Waqooyiga Afrika.

Sharciga iyo maamulka

Habeyntii sharciyada dawladeed waxay ku saabsanayd canshuuraha, lahaanshaha dhulka, ciqaabaha iyo xuquuqda dadka reer-magaalka ah iyo beeraleyda. Shaqadan waxaa hoggaaminayay culimo maamul, kuwaas oo ugu caansanaa Ebussuud Efendi, oo qabtay xilka Shaykh al-Islaam. Ujeeddadu waxay ahayd in sharciyada suldaanka lagu qeexo si aan ku dhicin shareecada. Nidaamka millet-ka iyo maamulka gobollada sidoo kale waa la qaabeeyay xilligan.

Dhaqan iyo dhismo

Xilligiisa waxaa la dhisay dhismayaal caan ah oo uu naqshadeeyay injineer-dhismeedka Mimar Sinan, oo ay ugu weyn tahay Masjidka Süleymaniye ee Istanbul. Suleymaan naftiisu wuxuu ahaa gabayaa, isagoo ku qori jiray magac qarsoodi ah. Xaaskiisa Hurrem Sultan (Roxelana) waxay yeelatay saameyn ku cusub taariikhda barxadda suldaanka, muddadaasoo taariikhyahannadu mararka qaar ugu yeeraan bilowgii saameynta haweenka boqortooyada.

Dhammaadka iyo dhaxalka

Suleymaan wuxuu ku geeriyooday 1566 isagoo duullaan ku jira dhulka Hangeri. Wuxuu ka dhaxlay Saliim kan 2aad. Taariikhyahannada qaar waxay xukunkiisa u arkaan meesha ugu sarreysa ee awoodda Cusmaaniyiinta, halka kuwo kalena xoogga saaraan sii socodka nidaamyada uu dhisay muddo qarniyo ah kaddib. Labada arrimood waa la iswaafajin karaa: waqti balaadhin iyo waqti habeyn hay'adeed.