Sumeer

Sumeer (sidoo kale Sumer ama Sumeriyaan) waa magaca la siiyay ilbaxnimadii hore ee ka dhisantay koonfurta Mesobotamiya, gobolka u dhow meesha wabiyada Tigris iyo Yufraat ku dhex biirayaan, oo maanta ku yaal koonfurta Ciraaq. Waa mid ka mid ah bulshooyinkii ugu horreeyay ee dhistay magaalooyin waaweyn, isticmaalay farta qoraalka, oo abuuray hay'ado maamul iyo diin oo qaab-dhismeed leh.

Sumeeriyaanku ma ahayn dawlad hal midays ah, laakiin waxay ahaayeen shabakad magaalo-dawlado ah oo mid kastaa lahaa macbud, boqor ama maamule, iyo dhul beero ah. Magaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ahaa Uruk, Ur, Lagash, Eridu, Nippur iyo Kish. Magaalooyinkaas waxay marmar iska caabbiyeen, marna isku dhaceen dhul iyo biyo-qaybsi.

Qoraalka iyo maamulka

Sumeeriyaanku waxaa lala xiriiriyaa horumarinta qoraalka cuneiform — far la sameeyay iyadoo qoryo ama cawsduur fiiqan lagu riixo dhoobo qoyan, kadibna la qallajiyo. Bilowgii, qoraalku wuxuu u shaqeeyay xisaab-hayn: tirinta hadhuudhka, lo'da, iyo shaqaalaha macbudka. Markii dambe waxaa lagu qoray sharciyo, heshiisyo, waraaqo iyo suugaan. Macbudku wuxuu ahaa xarun dhaqaale iyo diin isku jirta, oo wadaaddadu qaybta badan ka qaateen maamulka kaydka iyo qaybinta.

Luqadda

Luqadda Sumeriga waa mid aan ilaa hadda lala xiriirin qoys luqad la yaqaan — waxaa loo yaqaan luqad go'doonsan. Waqti dambe, luqadda Akkadiga (oo Semitic ah) ayaa noqotay tan hadalka caadiga ah, halka Sumeriga uu sii ahaaday luqadda macbudka iyo waxbarashada muddo dheer ka dib markii uu ka baxay hadalka maalinlaha ah.

Dhaqaalaha iyo biyo-mareenka

Beerashadu waxay ku tiirsanayd waraabka kanaalada laga soo jeediyay wabiyada, taas oo u baahatay shaqo wadajir ah iyo maamul xoog leg. Waxaa la beeray shaciir, sarreen, timir iyo digir, waxaana la dhaqday ido, riyo iyo lo'. Maadaama gobolku yaraa dhagax, birta iyo alwaax, ganacsi fog ayaa jiray oo laga soo jeediyay Anatolia, Iran iyo xeebaha Badda Carabta.

Diinta iyo dhaxalka

Diinta Sumeriga waxay lahayd ilaahyo badan oo mid kasta magaalo la xiriira, sida Enlil oo Nippur la xiriira iyo Inanna oo Uruk. Magaalooyinka waxaa ka taagnaa ziggurat — dhisme heerar heerar ah oo macbud ka sarreeya. Suugaanta Sumeriga, oo ay ka mid tahay sheekooyinka Gilgamesh, waxay saameyn ku yeelatay qoraallada Mesobotamiya ee dambe. Awoodda siyaasadeed ee Sumeer waxay tartiib tartiib u wareegtay boqortooyooyinka Akkad, Babylon iyo kuwa ka dambeeyay, laakiin dhaxalka qoraalka, xisaabta iyo qaab-dhismeedka magaalada wuu sii socday.