Summad kimikeed

Summad kimikeed waa xaraf ama laba xaraf oo lagu matalo curiye kimikeed (element) gaar ah. Tusaale ahaan, H waxay u taagan tahay hydrogen, O waxay u taagan tahay ogsijiin, Fe waxay u taagan tahay birta. Summadaha waxaa loo isticmaalaa in lagu qoro qaacidooyinka kimikeed iyo isle'egyada falcelinta, halkii laga qorin magaca oo dhan.

Qaabka qorista wuxuu leeyahay xeer deggan: xarafka koowaad waa weyn (capital), xarafka labaad, haddii jiro, waa yar. Sidaas ayaa lagu kala saaraa Co (kobalt) iyo CO (kaarboon monoksaydh, oo laba curiye ka kooban tahay). Summadaha waa isku mid luqadaha kala duwan, in kastoo magacyada curiyeyaasha ay ku kala duwan yihiin luqad kasta.

Asalka summadaha

Nidaamka summadaha xarfaha ah waxaa soo bandhigay saynisyahankii Iswiidhishka Jöns Jacob Berzelius horraantii qarnigii 19aad. Kahor waxaa la isticmaali jiray calaamado sawir ah oo laga soo dhaxlay alkeemiyada. Berzelius wuxuu summadaha ka soo qaatay magacyada Laatiinka, taas oo sharraxaysa in birta la yiraahdo Fe (ferrum), qalinka Ag (argentum), dahabka Au (aurum), iyo naxaska Cu (cuprum).

Isticmaalka qaacidooyinka

Qaacidada kimikeed waxay summadaha ku dartaa tirooyin hoos-qoran oo muujinaya inta atam ee curiye kasta ku jira molecule-ka: H2O waxay ka kooban tahay laba atam hydrogen iyo hal atam ogsijiin. Tirada hor-qoran waxay muujisaa inta molecule ah. Calaamado kale sida + iyo − waxay muujiyaan koronto-xamuulka ion-ka, tusaale Na⁺ iyo Cl⁻. Xaaladda maaddada mararka qaar waxaa lagu qoraa xarfo yaryar oo qoraalo ah: (s), (l), (g), (aq).

Tirooyinka atamka iyo isotoopyada

Marka la doonayo in lays garto isotoopyada, tirada maaddada (mass number) waxaa lagu qoraa xagga sare ee bidix, tirada atamka (atomic number) xagga hoose ee bidix. Sidaas ayaa loo kala saaraa kaarboon caadiga ah iyo kaarboon-14 oo shucaac-sii-daaya ah.

Summadaha ku-meel-gaarka ah

Curiyeyaasha cusub oo weli aan magac rasmi ah la siin waxaa la siiyaa summad saddex xaraf ah oo ku salaysan tirada atamka, tusaale ahaan Uue oo loola jeedo curiyaha 119aad. Marka Ururka Caalamiga ah ee Kimistariga Saafiga iyo Codsiga leh (IUPAC) magaca rasmiga ah ansixiyo, summad joogto ah oo hal ama laba xaraf ah ayaa lagu beddelaa.