Suufi

Suufi (sidoo kale Suufiyad, Carabi: التصوف, Turki: tasavvuf) waa hab-dhaqan iyo cilmi Islaami ah oo diirradda saaraya tarbiyadda nafta, nadaafadda qalbiga, iyo xoojinta xiriirka toos ah ee bini'aadamka la leeyahay Ilaahay. Halkii uu oggol yahay oo keliya rukumaha shareecada dibadda ah, dhaqanka Suufiyada waxaa lagu qeexaa in ay raadinayaan macnaha gudaha ee cibaadada — kalsooni, ikhlaas, iyo xusid joogto ah.

Suufiyad ma aha mad-hab shareeco oo gooni ah. Inta badan Suufiyadu waxay raacaan mid ka mid ah afarta mad-hab ee Sunnida (Xanafi, Maaliki, Shaafici, Xanbali), qaarna waxay ka soo baxeen dhaqanka Shiicada. Sidaas darteed Suufiyad waxaa loo arkaa lakab ruuxi ah oo ku dul dhisan cilmiga fiqiga iyo cacqiidada, ee ma aha bedelkooda.

Asalka iyo horumarkii hore

Erayga 'suufi' badanaa waxaa lagu micneeyaa 'suuf' (dharka dhogorta ah) ee dadkii hore ee zuhdiga ahaa xirteen, in kastoo aqoonyahannada kale ay xiriiriyaan 'safaa' (nadaafad) ama 'ahl al-suffa' (dadkii masjidka ku hoyday). Qarniyada hore ee Islaamka, waxaa soo baxay dad zuhdi ah oo diiddan raaxada adduunka. Qarniyada dambe, waxaa la sameeyay cilmi qoran oo qeexaya heerarka nafta iyo hab-tarbiyada.

Tariiqooyinka

Laga bilaabo qarniyadii dhexe, dhaqanka Suufiyada waxaa loo habeeyay 'tariiqo' — urur xiriir shaikh-murid ah leh, silsilad sheekhyo ah, iyo dhaqamo xus (dhikr) gaar ah. Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah Qaadiriyada, Naqshabandiyada, Shaadiliyada, Tijaaniyada iyo Mawlawiyada. Tariiqo kastaa waxay leedahay habka gudbinta iyo adaabta gaar ah.

Soomaaliya iyo Geeska Afrika

Soomaalida dhexdeeda, tariiqooyinka Qaadiriyada, Axmadiyada iyo Saalixiyada waxay door weyn ka qaateen fidinta cilmiga diinta, dhisidda saylacyada iyo jaamacadaha reer-guuraaga (jamaacooyinka beeraha). Sheekhyada tariiqooyinka waxay sidoo kale mararka qaar dhex-dhexaadinayeen khilaafaadka beelaha, waxayna qoreen qasaa'id ammaan (manaaqib) oo Af-Carabi iyo Af-Soomaali ah.

Muranka

Laga soo bilaabow qarniyada dambe, dhaqamada qaar ee la xiriira Suufiyada — sida booqashada qubuuraha awliyada, dabbaaldegga sanad-guurada, iyo hab-dhikr dheelitiran — waxay noqdeen mowduuc muran u dhexeeya kooxaha dib-u-habeynta (islaax) iyo kuwa Suufiyada. Dhinacyada dib-u-habeynta waxay ku doodaan in dhaqamadaas ka baxsan yihiin nususka, halka Suufiyadu ay ku doodaan in ay leeyihiin salka fiqi ah.