Tantalum

Tantalum waa cunsur (element) kiimiko ah oo calaamaddiisa la soo gaabiyay tahay Ta, lambarkiisa atamiguna yahay 73. Waa bir (metal) midabkeeda cawl-buluug ah, culus, oo si gaar ah u adkaysata dheecaannada aashitada. Waxay ka mid tahay birihii loo yaqaan 'refractory metals', taas oo micnaheedu yahay in heerkulka ay ku dhalaasho aad u sarreeyo — ku dhawaad 3000 digrii Selsiyos.

Tantalum kuma jiro dabeecadda iyada oo keligeed madhan; waxaa laga soo saara macdanno sida tantalite iyo columbite. Isku-darka macdanta ay tantalum iyo niobium wadaagaan waxaa caadi ahaan loo yaqaan coltan. Sifeynta waxay ku salaysan tahay in tantalum iyo niobium la kala saaro, maadaama labada cunsur ay dabeecad kiimiko ah aad isugu dhow yihiin.

Sifooyinka jireed iyo kiimiko

Marka tantalum hawada la gaaro, dusheeda waxaa ka samaysma layer aad u khafiif ah oo oksaydh ah (tantalum pentoxide). Layerkaas wuxuu bir-ka hoos ka ilaaliyaa in dheecaannada wax u yeelaan, taas oo tantalum ka dhigaysa mid u adkaysata inta badan aashitooyinka heerkulka caadiga ah. Sidoo kale layerkaas oksaydhka wuxuu leeyahay awood uu koronto ku hakiyo (dielectric), taas oo aasaas u ah isticmaalka ugu weyn.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu ballaaran waa capacitor-yada tantalum ah — qaybo yaryar oo koronto kaydiya oo laga helo taleefannada gacanta, kombuyuutarrada, iyo qalabka caafimaadka. Waxay caan ku yihiin in meel yar ay awood weyn ku kaydiyaan. Sidoo kale tantalum waxaa loo isticmaalaa qalab kiimiko ah oo dheecaan-adag ah, aalado birta lagu kululeeyo, iyo alloy-yada mishiinnada dayuuradaha. Maadaama jidhka bini'aadamku uusan ku falcelin, waxaa laga sameeyaa qalab la gaaro dhakhtarnimo sida biinka lafaha iyo qalab dhaqan-gelinta jirka.

Soo-saarid iyo arrimo suuq

Soo-saarista tantalum waxay ku urursan tahay dalal yar. Qaybo ka mid ah macdanta coltan waxay ka yimaadaan Afrika dhexe, gaar ahaan Jamhuuriyadda Dimuquraadiga Kongo iyo dalalka ku xiga, halkaas oo ganacsigeeda lala xiriiriyay maalgelinta kooxaha hubaysan. Taasi waxay keentay xeerar caalami ah oo shirkadaha ku qasbaya inay tilmaamaan halka macdantu ka timid ('conflict minerals'). Waxaa kale oo soo-saar la wadaa Brasiil, Awstraaliya iyo Ruwanda. Warshadaha waxay sidoo kale ku tiirsan yihiin dib-u-warshadaynta biraha tantalum ka jira qalabka duugoobay.

Taariikhda magaca

Cunsurka waxaa la ogaaday horraantii qarnigii 19-aad, magacana waxaa laga soo qaatay Tantalus, oo ah shakhsi ka mid ah sheekooyinka hore ee Giriigga. Muddo dheer culimada kiimikada waxay ku qaldameen tantalum iyo niobium, oo waxaa la moodayay inay isku cunsur yihiin, ilaa la caddeeyay inay kala duwan yihiin.