Tawxiid

Tawxiid (Carabi: التوحيد) waa erey Islaami ah oo micnihiisu yahay in Ilaah la keliyeeyo, la aqoonsado inuu yahay mid keli ah oo aan shariig lahayn. Waa aasaaska caqiidada Muslimka, waana wixii uu weedha shahaadada ('Ma jiro ilaah xaq lagu caabudo Alle mooyaane') ku dhisan tahay. Erayga wuxuu ka soo jeedaa xididka Carabiga ee w-ḥ-d oo la xiriira mid-nimada.

Tawxiidka waxaa lagu qeexaa lid ku ah 'shirk', taas oo ah in Ilaah wax lala wadaajiyo caabudaadda ama sifooyinkiisa. Aqoonyahannada Islaamku waxay tawxiidka kaga hadleen labo dhinac: mid caqiido ah oo qalbiga ku saabsan, iyo mid camal ah oo ka muuqda cibaadada iyo nolol maalmeedka.

Asalka qoraalka

Quraanka wuxuu meelo badan ku soo qaadaa keliyanimada Ilaahay. Suuradda Al-Ikhlaas waxaa badanaa loo tixraacaa sida soo koobid kooban oo caqiidadan ah: Ilaah waa mid, ma dhalin, lamana dhalin, mana jiro wax la mid ah. Sidoo kale aayadda Kursiga (Al-Baqara 255) waxay ku hadlaysaa awoodda iyo aqoonta Ilaahay. Xadiisyada iyo seerada Nabiga Muxammad waxay muujinayaan in dacwaddii ugu horreysay ee Makka ay ku salaysnayd baaqa tawxiidka iyo ka joogsiga sanam-caabudka.

Qaybaha tawxiidka

Dhaqanka culuunta caqiidada, gaar ahaan qorayaasha dambe, waxaa caadi ah in tawxiidka loo kala saaro saddex qaybood: tawxiid al-rubuubiyya (in Ilaah keligiis yahay abuuraha, maamulaha iyo quudiyaha), tawxiid al-uluuhiyya ama al-cibaada (in cibaadada oo dhan Ilaah keliya loo hayo), iyo tawxiid al-asmaa' wa al-sifaat (in magacyada iyo sifooyinka Ilaahay loo aqoonsado sida uu isu tilmaamay). Kala qaybintan waxaa fidiyay dhaqanka Xanbaliga iyo qorayaasha ka danbeeyay, laakiin xarumo kale oo cilmiyeed ayaa isticmaala qaab-dhismeed kale.

Doodaha fiqiga iyo kalaamka

Dugsiyada cilmiga kalaamka — sida Muctasila, Ashcariyya iyo Maatuuriidiyya — waxay isku khilaafeen sida loo fahmo sifooyinka Ilaahay iyadoo tawxiidka la ilaalinayo. Muctasila waxay diideen in sifooyinku ka madax bannaanaadaan dhabta Ilaahay, iyagoo ka cabsanaya in taasi u horseedo badin. Ashcariyya waxay aqbaleen sifooyinka iyagoo diidaya in Ilaah lala mid dhigo abuurka. Dhaqanka Salafiga wuxuu doortay in sifooyinka la aqbalo sida ay u yimaadeen qoraalka iyada oo aan la sawirin siday tahay.