Thiin (lambar)

Thiin waa astaan qoraal ah oo keligeed loo isticmaalo in lagu dhiso tirooyinka. Nidaamka caadiga ah ee caalamka loo isticmaalo waxaa ku jira toban astaan: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Marka astaamahaas la isku xigsiiyo waxay samaystaan tiro, tusaale ahaan 187 oo ka kooban saddex thiin.

Farqi weyn ayaa u dhexeeya thiin iyo tiro. Thiin waa calaamadda la qoro, halka tiro ay tahay qiimaha xisaabta ee calaamadda ka dhigan tahay. Isla tiradaa waxaa lagu qori karaa astaamo kala duwan — sida 12 (nidaamka tobanle), XII (Roomaanka), ama 1100 (labeeye) — iyadoo qiimaha isku mid ahaanayo.

Nidaamka goobta iyo qiimaha meelaha

Nidaamka casriga ah waa mid goobta ku shaqeeya (positional): qiimaha thiin waxaa go'aamiya meesha uu ku yaal. Tirada 187 waxay macnaheedu yahay 1×100 + 8×10 + 7×1. Sababta oo ah nidaamku wuxuu leeyahay saldhig (base) 10, meel kasta oo bidix loo socoto waxay ku dhufaneysaa toban. Nidaamkan wuxuu u baahan yahay astaan gooni ah oo eber ah, oo tilmaamaysa in meel ay madhan tahay, sida 105.

Saldhigyo kale

Tirada thiimaha loo baahan yahay waxay ku xidhan tahay saldhigga. Nidaamka labeeye (base 2) wuxuu isticmaalaa 0 iyo 1 oo keliya, waana kan kombiyuutarrada ku shaqeeyaan. Nidaamka siddeedle (base 8) wuxuu isticmaalaa 0–7. Nidaamka lix-tobanle (base 16) wuxuu ku daraa xarfaha A–F si loo buuxiyo lix astaan dheeraad ah. Nidaamyada hore ee Baabuloon waxay saldhig ahaan isticmaaleen 60, oo raadkiisu wali ka muuqdo qaybinta saacadda iyo darajooyinka.

Taariikh iyo qaabab kala duwan

Astaamaha 0–9 ee hadda caalamka ku baahsan waxaa loo yaqaan thiimaha Hindi-Carabi. Waxay ka soo jeedaan nidaamyo tirakoob oo Hindiya ka soo baxay, kadibna waxay Yurub ku soo galeen dhex-dhexaadinta xisaabiyeyaasha luqadda Carabiga ku qorayay. Ilaa maanta, qaababka la qoro waa kala duwan: thiimaha Carabiga bariga (٠١٢٣٤٥٦٧٨٩) waxaa weli lagu isticmaalaa qoraallada Carabi iyo Faarisiga qaar.

Nidaamyo qaar ma ahayn kuwo goobta ku shaqeeya. Tirooyinka Roomaanka (I, V, X, L, C, D, M) waxay ku salaysan yihiin isku-darka iyo ka-jarista astaamaha, taasina waxay ka adkaysay hawlaha isku-dhufashada iyo qaybinta. Nidaamyada goobta iyo eberka ayaa fududeeyay xisaabinta gacanta lagu sameeyo iyo mid mishiinku sameeyo.