Thiinada taban

Tirada taban (negative number) waa tiro ka yar eber. Waxaa caadi ahaan lagu qoraa calaamad laab (−) oo tirada ka horreeya, tusaale ahaan −5, −1, ama −3.7. Tirooyinka ka weyn eber waxaa loo yaqaan tirooyin togan, halka eber laftiisu uu noqonayo mid aan togan aan taban ahayn.

Tirooyinka taban waxay ka dhigaan xariiqda tirooyinka (number line) mid laba dhinac u fidsan: eber wuxuu ku yaal bartamaha, tirooyinka togan dhinaca midig, kuwa tabanna dhinaca bidix. Sidaas darteed kala goynta (subtraction) waxay noqotaa shaqo had iyo jeer suurtogal ah: 3 − 7 = −4.

Qeexid iyo astaamo

Tiro kasta oo togan ah, tusaale a, waxay leedahay lidkeeda (additive inverse) oo la yiraahdo −a, taasoo marka lagu daro a natiijadu tahay eber: a + (−a) = 0. Qaddarka saxda ah (absolute value) ee tirada taban waa fogaanteeda eber, sida |−5| = 5. Tirooyinka taban waa qayb ka mid ah tirooyinka isku dhafan (integers), rational, iyo real.

Xeerarka shaqooyinka

Isku dhufashada iyo qaybinta waxay raacaan xeerka calaamadaha: laba tiro taban marka lagu dhufto natiijadu waa togan ((−2) × (−3) = 6), halka tiro taban iyo tiro togan natiijadu tahay taban ((−2) × 3 = −6). Marka tiro taban laga jarto, waxay la mid tahay in tirada lidkeeda lagu daro: 5 − (−3) = 5 + 3 = 8. Xididka labajibbaaran ee tiro taban kuma jiro tirooyinka real; halkaas ayaa laga soo saaray tirooyinka mala-awaalka ah (imaginary).

Taariikh kooban

Tirooyinka taban waxaa si cad loo isticmaalay xisaabta Shiinaha hore iyo tan Hindiya, halkaasoo culimo sida Brahmagupta ay qoreen xeerar ku saabsan hanti iyo qaan (deyn). Xisaabiyeyaasha Yurub badankood waxay muddo dheer diiday inay tirooyinka taban u aqoonsadaan tiro dhab ah, laakiin qarniyada dambe ee casriga ah waxay si buuxda u galeen aasaaska xisaabta.

Isticmaal maalinle

Tirooyinka taban waxaa loo adeegsadaa cabbirka heerkulka ka hooseeya barta barafoobidda, dhererka ka hooseeya heerka badda, saldhigga xisaabaadka bangiga marka lacag laga qaadan yahay, iyo isbeddelka boqolkiiba marka qiimo hoos u dhaco. Meelahaas oo dhan, calaamadda laab waxay muujinaysaa jiho ka soo horjeeda, ee ma aha oo keliya tiro yar.