Tiirarka Kacbada

Tiirarka Kacbada (Carabi: أركان الكعبة, "arkaan al-Kacba") waa afarta gees ee dhismaha Kacbada ee ku yaal bartamaha Masjidka Xarama ee Maka. Kacbadu waa dhisme qaab afar-gees leh oo dhagax ka samaysan; meesha ay laba derbi ku kulmaan waxaa loo yaqaannaa "rukun" (jamac: arkaan). Rukun kastaa wuxuu magac ku leeyahay jihada uu u soo jeedo ama waxa ku dheggan.

Magacyada caadiga ah ee afarta rukun waa: Ruknul-Aswad (geeska Dhagaxa Madow), Ruknul-Yamaani (geeska Yaman u jeeda), Ruknush-Shaami (geeska Shaam), iyo Ruknul-Ciraaqi (geeska Ciraaq). Magacyadu waxay ku salaysan yihiin jihooyinka juqraafi ee uu rukun kastaa u soo jeedo marka laga eego Maka.

Ruknul-Aswad

Ruknul-Aswad waa geeska bari-koonfureed ee Kacbada, waana meesha uu ku dhex jiro Dhagaxa Madow (al-Hajar al-Aswad). Halkan ayaa laga bilaabaa Dawaafka — wareegga toddobada jeer ah ee Kacbada lagu wareego — sidoo kalena halkaa ayaa lagu soo gabagabeeyaa wareeg kasta. Xujaajta iyo dadka Cumrada wadaa waxay isku dayaan inay dhagaxa taabtaan ama dhunkadaan; haddii buux-dhaafku diido, waxaa la sameeyaa tilmaam gacan (istilaam) iyada oo la yiraahdo takbiir.

Ruknul-Yamaani

Ruknul-Yamaani waa geeska koonfur-galbeed, wuxuuna u soo jeedaa dhinaca Yaman. Waa ruknuka kale ee, sida ku cad caadada Dawaafka, gacanta lagu taabto — laakiin lama dhunkado. Meesha u dhaxaysa Ruknul-Yamaani iyo Ruknul-Aswad ayay dadku badanaa ku ducaystaan ducada Quraanka ee la yiraahdo "Rabbanaa aatinaa fid-dunyaa xasanah...".

Ruknush-Shaami iyo Ruknul-Ciraaqi

Ruknush-Shaami waa geeska waqooyi-galbeed, halka Ruknul-Ciraaqi uu yahay geeska waqooyi-bari. Labadan rukun lama taabto inta Dawaafka lagu jiro. Sababta caadiga ah ee loo sheego ayaa ah in dhismaha hadda jira uusan gaarin xuduudkii asalka ahaa ee Nabi Ibraahiim, taasoo qayb ka mid ah aasaaskii asalka ahaa ka baxsan tahay derbiga hadda. Qaybtaas waxaa lagu magacaabaa Xijr Ismaaciil, waxaana ku hareeraysan derbi hoose oo qaab-jeexan (al-Xatiim) oo u dhexeeya labadan rukun; kuwa Dawaafka wadaa waa inay dibadda ka wareegaan.

Taariikh iyo dhismo

Kacbada waxaa dib loo dhisay marar badan taariikhda dhexdeeda, oo ay ku jiraan dib-u-dhis Quraysh ay sameeyeen ka hor Islaamka iyo mid uu qabtay Cabdullaahi ibnu Zubayr, kaddibna Xajjaaj bin Yuusuf. Isbeddellada dhismaha ayaa saameeyay xaddiga Xijr Ismaaciil ee gudaha ku jira, taasoo sharraxaysa sababta laba rukun keliya loo taabto. Dhamaan afarta rukun waxay hoos yimaaddaan daboolka Kacbada ee dharka madow (Kiswah), waxaana adeegga iyo dayactirka ka mas'uul ah hay'adaha Sucuudiga ah ee u qaabilsan labada masjid ee barakaysan.