Tiro atam

Tiro atam (atomic number) waa tirada borotoonnada (proton, walxo koronto togan leh) ee ku jira nawaadka (nucleus) atamka. Waxaa lagu calaamadiyaa xarafka Z. Tiradan ayaa go'aamisa nooca curiyaha kiimikaad: atam kasta oo lix borotoon leh waa kaarboon, mid siddeed leh waa oksijiin.

Atam dhexdhexaad ah (aan koronto lahayn) tirada elektaroonnada ku wareegsan waxay la mid tahay tirada borotoonnada. Sidaas darteed Z waxay sidoo kale saldhig u tahay habdhaqanka kiimikaad ee curiyaha, maadaama isku-xidhka kiimikaadku ku xidhan yahay elektaroonnada dusha sare.

Kala duwanaanshaha tirada atamka iyo tirada cuf-badnaanta

Tirada cuf-badnaanta (mass number, A) waa wadarta borotoonnada iyo nuutaroonnada nawaadka ku jira. Atamyo isku curiye ah oo tiro atam isku mid ah leh laakiin nuutaroon kala duwan leh waxaa lagu magacaabaa isotoob. Tusaale, kaarboon-12 iyo kaarboon-14 labaduba waxay leeyihiin Z=6, laakiin A way kala duwan tahay.

Taariikh

Miiska xilliyeed ee curiyeyaasha markii hore waxaa lagu habeeyey cuf-badnaanta atamka. Qarnigii labaatanaad horaantiisii, tijaabooyin ku saabsan firdhinta xiisaha alfa iyo baaritaanka raajada ee curiyeyaasha ayaa muujiyay in kharaajka nawaadku yahay tirada dhabta ah ee kala saarta curiyeyaasha. Kaddib, miiska xilliyeed waxaa lagu kala habeeyey tirada atamka.

Isbeddelka tirada atamka

Falcelinta kiimikaadka tirada atamku ma beddelmo; waxa isbeddela oo keliya qaybsiga elektaroonnada. Laakiin falcelinta nukliyeerka, sida burburka raadiyoowga ah, tirada borotoonnadu way isbeddeli kartaa, taasoo curiyaha u beddesha curiye kale.