Tisqaad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
20 luqadood
Tisqaad waa marxaladda uu qofku uga gudbo caruurnimada una wareego xaalad lagu tiriyo qof qaangaar ah. Waa hab leh laba dhinac: dhinac jireed iyo maskaxeed oo ku xiran koritaanka, iyo dhinac bulsheed iyo sharci oo ku xiran caadooyinka iyo xeerarka meesha uu qofku ku nool yahay.
Bulshooyinka badankood waxay leeyihiin calaamado muujiya in qofku tisqaaday: xaflado diimeed ama dhaqameed, gelitaanka shaqada, guurka, ama gaaritaanka da' sharci lagu qeexay. Da'da sharciga ee qaangaarnimada way ku kala duwan tahay dalalka, waxayna badanaa la xiriirtaa xuquuqda codbixinta, heshiisyada, iyo mas'uuliyadda dembi.
Dhinaca jireed iyo maskaxeed
Kuurgalka koritaanka wuxuu tisqaad ku xiraa qaan-gaarnimada (puberty), taasoo ah isbeddel hormoon oo keena koritaan degdeg ah iyo awoodda taranka. Cilmi-nafsiga korriinka wuxuu tilmaamaa in horumarka maskaxda — gaar ahaan qaybaha la xiriira qorsheynta iyo xakameynta — uu socdo sanado ka dib qaan-gaarnimada jireed. Sidaas darteed, qaangaarnimada jireed iyo mid maskaxeed had iyo jeer isku waqti ma aha.
Caadooyinka iyo xafladaha
Antaroboolojiyaddu waxay xafladaha noocan ah ugu yeertaa 'rites of passage' — marxalado saddex-geesood ah: ka-bixid xaaladda hore, marxalad kala-goys ah, iyo ku-biirid darajada cusub. Tusaalayaal caalami ah waxaa ka mid ah xafladaha diimeed ee dhallinyarada, xafladaha qabiilka ee tababarka, iyo dabbaaldegyada da' gaar ah oo qaar ka mid ah dalalka lagu qabto.
Bulshada Soomaaliyeed, sida kuwa kale ee reer miyiga ah, calaamadaha tisqaad waxaa badanaa lagu qiyaasaa awoodda qofku u leeyahay inuu xoolo raaco, qoys ilaaliyo, ama shirar iyo go'aan-qaadasho ka qayb qaato, halkii lagu koobi lahaa da' tirsan oo keliya.
Dhinaca sharciga
Sharci ahaan, tisqaad waxaa lagu qeexaa da' la go'aamiyay oo qofka la siiyo xuquuq iyo waajibaad cusub: gelitaanka heshiiso, hantida maamulkeeda, guurka, iyo mas'uuliyadda buuxda ee maxkamadaha. Heshiisyada caalamiga ah ee xuquuqda carruurta waxay guud ahaan carruurta ku qeexaan qof ka yar 18 sano, laakiin dalalku waxay leeyihiin faraqyo ku saabsan arrimo gaar ah sida shaqada iyo ciqaabta.