Toon

Toon (magaca sayniska: Allium sativum) waa geed yar oo basasha (Allium cepa) qaraabo la ah. Waxaa loo beeraa xididkiisa cufan ee dhulka hoostiisa ku koraa, kaas oo ka kooban dhowr qaybood oo yaryar oo ku wada jira hal xuubood. Qayb kasta oo yar waxaa loo yaqaan 'ilig' ama 'jibin'.

Toonta waxaa dunida oo dhan looga isticmaalaa dhadhan iyo udgoon cunto. Waxay leedahay ur iyo dhadhan xoog leh oo ka yimaada walxo baaruud (sulfur) leh. Marka toonta la jarjaro ama la burburiyo, walxo ku jira ayaa isku qasma oo dhalinaya allicin, taas oo mas'uul ka ah urka gaarka ah.

Sifooyinka dhirta

Toontu waa dhir sannad walba ama laba sannadood noolaata oo caleentiisu fidsan tahay oo cagaar ah. Xididka cufan ee dhulka ku jira ayaa ah qaybta la cuno. Xuubab caddaan ah ama guduud khafiif ah ayaa duuduuban jibinnada. Dhirta waxay soo bixin kartaa laf ubax oo dheer, laakiin beeraleyda badankood way jaraan si tamarta ay ugu wareegto xididka.

Beerashada

Toonta inta badan lagama beero abuur ee waxaa la aasaa jibinnada laftooda — mid kasta oo la aaso wuxuu koraa dhir cusub. Waxay doonataa carro biyo si fiican u sii daysa iyo qorrax. Meelo badan waxaa la beeraa xilliga qaboobaha dhammaadkiisa, waxaana la goostaa xagaaga marka caleemuhu bilaabaan inay engegaan. Ka dib goynta, waa la qalajiyaa si ay muddo dheer u sii jirto.

Isticmaalka cuntada

Toonta waa xarage aasaasi ah cunnooyinka Mediterranean-ka, Aasiya, Bariga Dhexe iyo Afrika. Waxaa la isticmaalaa iyadoo ceyriin ah, la shiilay, la duubay ama la qalajiyay oo budo laga dhigay. Kariskeedu wuxuu jilciyaa dhadhanka qadhaadhka ah wuxuuna keenaa macaan khafiif ah. Bariga Aasiya waxaa jira toon madow, oo ah toon si tartiib ah kulayl iyo qoyaan loogu hayo ilaa ay midabkeedu madoobaado.

Caafimaadka iyo dhaqanka

Dhaqanno badan ayaa toonta u isticmaali jiray dawo. Cilmi-baaris casri ah ayaa baartay saamaynta ay ku yeelan karto dufanka dhiigga iyo cadaadiska dhiigga, laakiin natiijooyinku ma wada ekaan. Waxay sidoo kale caan ku tahay sheekooyinka iyo caadooyinka dadyowga qaar, halkaas oo loo isticmaali jiray ilaalin.