Tsunami

Tsunami waa taxane hirar badeed ah oo ka dhasha marka xaddi weyn oo biyo si degdeg ah loo kiciyo ama loo riixo. Ereyga wuxuu ka soo jeedaa Jabbaan, oo macnihiisu yahay "hirka dekedda". Sababta ugu badan waa dhulgariir ka dhaca hoosta badda oo dhulka sagxadaha (plates) ku kala fuulaan, laakiin waxaa sidoo kale keeni kara foolkaanooyin qarxaya, gu'gu'da dhulka ee badda hoostiisa, iyo dhac barafle.

Tsunami kama mid aha hirarka caadiga ah ee dabaysha keento. Hirarka dabaysha waxay dhaqaajiyaan oo keliya dusha sare ee biyaha, halka tsunami dhaqaajiyo tiirka biyaha oo dhan illaa salka badda. Sababta taas ah, tsunami wuxuu qaadi karaa tamar aad u weyn oo masaafo dheer u socdaal karta iyada oo aan si dhakhso ah u dhammaanin.

Sida uu u socdo

Badda dhaadheer, tsunami wuxuu ku socdaa xawaare aad u sarreeya — dhowr boqol kiiloomitir saacaddiiba — laakiin joogga hirka ka sarreeya heerka caadiga ah wuxuu noqon karaa oo keliya dhowr sentimitir ilaa mitir. Maraakiibta badda dhexe ku sugan inta badan ma dareemaan. Marka hirku u dhowaado xeebta, biyuhu waa gaaban yihiin, xawaaruhu wuu hoos u dhacaa, joogguna wuu kordhaa. Halkaasay ka timaadaa halista xeebaha.

Astaamaha soo socodka

Astaanta caanka ah ee horudhaca waa in badda si lama filaan ah ay dib u gurato, oo sagxadda xeebta ay muuqato. Sidoo kale, dad badan waxay sheegaan sanqadh weyn oo badda ka timaada. Haddii dhulgariir laga dareemo xeebta agtiisa, waxaa lagu talinayaa in dadka isla markiiba u kaco meel sare ah, iyada oo aan la sugin digniin rasmi ah, maxaa yeelay wakhtiga u dhexeeya dhulgariirka iyo hirka wuxuu noqon karaa daqiiqado.

Digniinta iyo diyaargarowga

Nidaamyada digniinta waxay isticmaalaan xiriiro dhulgariir cabbir (seismometers) iyo aaladaha cadaadiska badda ee biyaha hoostiisa (sida bouyaha DART) si loo hubiyo in hir dhab ah samaysmay. Xogta waxaa lagu falanqeeyaa xarumo digniin ah, kadibna dalalka xeebta laga digaa. Waxtarka nidaamku wuxuu ku xiran yahay in fariinta ay gaarto dadka deegaanka, in wadooyin baxsad la calaamadeeyo, iyo in tababar lagu sameeyo.

Aagagga halista badan

Badweynta Baasifigga waxay ugu badan tahay dhacdooyinka noocan ah sababtoo ah wareegga foolkaanooyinka iyo dhulgariirka ee ku hareeraysan. Badweynta Hindiya iyo Badda Kariibiyaanka sidoo kale waxay leeyihiin taariikh dhacdooyin ah. Xeebaha Soomaaliya ee Badweynta Hindiya waxaa saameeyay hirar tsunami ka dhashay dhulgariir Badweynta Hindiya dhexe ka dhacay 2004-tii, gaar ahaan gobollada Bariga oo dhaawac muuqda ku yimid dekedaha yaryar iyo maraakiibta kalluumeysiga.