Turkmenistan

Turkmenistan waa dal ku yaalla koonfur-galbeed Bartamaha Aasiya, oo xuduud la leh Iiraan, Afgaanistaan, Uzbekistan iyo Qazaqstan, badweynta Kaspiyanna ka xigto galbeedka. Inta badan dhulkiisa waxaa qabsata lamadegaanka Qaraqum. Caasimaddu waa Ashgabat, luqadda rasmiguna waa Turkmen. Dadweynaha waxaa lagu qiyaasay ku dhawaad 7.5 milyan qof sannadkii 2024, sida ku xusan xogta Bankiga Adduunka.

Dalku wuxuu madaxbannaanida ka qaatay Midowgii Sofiyeeti 1991. Dhaqaalaha waxaa xoogga saara soo-saarka iyo dhoofinta gaaska dabiiciga ah, halka nidaamka siyaasadeed uu yahay mid xoog leh oo madaxweynuhu maamulo, ururrada bulshada rayidkana ay ku kooban yihiin.

Dhexdhexaadnimada joogtada ah

12-kii Diseembar 1995, Golaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ansixiyay qaraarka A/RES/50/80 ee ku saabsan "Dhexdhexaadnimada Joogtada ah ee Turkmenistan", isagoo dalalka xubnaha ah ugu baaqay inay ixtiraamaan xaaladdaas iyo madaxbannaanida dalka. Dhexdhexaadnimadan waxay noqotay aasaaska siyaasadda arrimaha dibadda: ka fogaanshaha isbahaysiyada millateri iyo faragelin la'aanta arrimaha gudaha ee dalalka kale. Sharci dastuuri ah oo gudaha ah ayaa xaaladdan qeexay.

Nidaamka siyaasadda

Sannadkii 2022 waxaa la qabtay doorasho madaxweyne oo hore loo soo dedejiyay. Serdar Berdimuhamedow — wiilka madaxweynihii hore Gurbanguly Berdimuhamedow — ayaa lagu dhawaaqay guuleyste, isagoo helay 72.97% codadka; wuxuu xilka la wareegay 19-kii Maarso 2022. Kala-guurka awoodda ee qoyska dhexdiisa ah waxaa falanqeeyayaal u arkaan tusaale nidaam awood-dhaxal ah.

Gaaska iyo dhaqaalaha

Turkmenistan waxaa laga sheegaa inuu ka mid yahay dalalka ugu badan kaydka gaaska ee la xaqiijiyay adduunka. Beerta gaaska ee Galkynysh, oo lagu helay gobolka Mary 2006, ayaa mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn adduunka. Kharashaadka dhoofinta ee dalka waxaa ka sarreeya hydrocarbons — Coface waxay qiyaastay in gaas iyo saliid ay ka dhigan yihiin qiyaastii 90% dhoofinta iyo dakhliga dawladda.

Suuqa ugu weyn ee gaaska Turkmen waa Shiinaha, oo dhuumo dhexmarta Uzbekistan iyo Qazaqstan lagu geeyo. Warbixin uu daabacay Oxford Institute for Energy Studies (2024) waxay muujisay in tirada gaaska loo diray Shiinaha ay ka kortay 21.3 bcm sannadkii 2012 ilaa in ka badan 32 bcm sannadihii dambe. Dhinaca kale, Ashgabat waxay muddo dheer wadaa mashruuca dhuumaha TAPI (Turkmenistan–Afgaanistaan–Bakistaan–Hindiya), oo weli aan si buuxda u hirgelin.

Xorriyadda warbaahinta

Warbaahinta gudaha waxaa dhaqan ahaan maamula dawladda. Reporters Without Borders (RSF) ayaa Turkmenistan ku qiimaysay meelaha ugu hooseeya tusmadeeda xorriyadda saxaafadda ee caalamka — kaalinta 173 ee 180 dal sannadkii 2025, iyadoo natiijadu ay hoos u dhacday. Hay'ado xuquuqda bini'aadamka ka shaqeeya sida IPHR ayaa sheegay in gelitaanka internetka la xayiro loona baahan yahay ogolaansho gaar ah wararka dibadda.

Bulshada iyo dhaqanka

Dadka ugu badan waa Turkmen, iyadoo laga helo tirooyin yaryar oo Uzbek iyo Ruush ah. Diinta ugu badan waa Islaamka Sunniga. Ashgabat waxaa lagu yaqaan dhismayaal marmar cad ah oo qorshe-magaaleed lagu sameeyay muddadii ka dambaysay madaxbannaanida. Waxaa kaloo dhaqan ahaan caan ku ah farshaxanka roogagga Turkmen iyo fardaha Akhal-Teke.