Ummayad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Ummayad (Af-Carabi: Banu Umayya) waa qoys Qurayshi ah oo hoggaaminayay khilaafaddii labaad ee Islaamka, intii u dhaxaysay qiyaastii sannadka 661 iyo 750 miilaadiga. Xarunta dawladdu waxay ahayd magaalada Dimishiq ee Shaam, taasoo ka duwan xilligii hore ee Madiina lagu maamulayay. Aasaasihii khilaafaddan waxaa la sheegaa Mucaawiya bin Abi Sufyaan, oo horay u ahaa gudoomiyihii Shaam.
Muddadaas dawladdu waxay ku fidday dhul ballaaran: bari waxay gaadhay Aasiya Dhexe iyo xuduudaha Hindiya, galbeedna Waqooyiga Afrika iyo Jasiiradda Iberia (Isbaanish iyo Bortuqiis maanta). Maamulku wuxuu isku daray hab-dhaqannadii Byzantine iyo Sasaanid ee horay u jiray, kadibna si tartiib ah loo Carabiyeeyay.
Dhalashada awoodda
Ka dib dagaalladii sokeeye ee ka dhashay dilkii Khaliifka Cismaan iyo khilaafkii Cali bin Abi Taalib la soo maray, awoodda waxay u wareegtay Mucaawiya. Isbeddel muhiim ah oo uu sameeyay ayaa ahaa in xilka khilaafnimada dhaxal loogu wareejiyo wiilkiisa Yaziid, taasoo bilowday nidaam boqortooyo oo qoys ku salaysan. Arrintaas ayaa keentay muran siyaasadeed iyo kacdoonno badan oo ka dhashay, oo ka mid ah dhacdadii Karbalaa.
Maamulka iyo dhaqaalaha
Xilligii Cabdi Malik bin Marwaan (qiyaastii dabayaaqadii qarnigii 7aad) waxaa la sameeyay dib-u-habayn maamul oo muhiim ah: Af-Carabi waxaa laga dhigay luqadda diiwaannada dawladda, waxaana la soo saaray lacag Islaami ah oo aan sawir lahayn. Sidoo kale wuxuu dhisay Masjidka Qubbat al-Sakhra ee Qudus. Dakhliga dawladda wuxuu ku salaysnaa canshuuraha dhulka iyo kuwa madaxda ee dadka aan Muslimka ahayn.
Dhaqan iyo dhismo
Farshaxanka Ummawiyiinta wuxuu isku daray hab-dhismeedka Byzantine iyo qurxinta Islaamiga ah. Masjidka Weyn ee Dimishiq wuxuu ka mid yahay tusaalooyinka ugu caansan. Waxaa kaloo la dhisay qalcado iyo qasriyo saxaraha ku yaal oo boqorradu ku noolaayeen xilliyada qaarkood.
Dhicitaanka iyo laanta Andalus
Sannadka 750, kacdoon uu hoggaaminayay qoyska Cabbaasiyiinta ayaa ka adkaaday ciidammada Ummawiyiinta, xilkuna wuxuu u wareegay Khilaafaddii Cabbaasiyiinta oo xaruntoodu ku noqotay Ciraaq. Mid ka mid ah xubnihii qoyska ee badbaaday, Cabdiraxmaan I, ayaa gaadhay Jasiiradda Iberia, halkaasna wuxuu ka aasaasay Imaaraadka Qurdubo, oo dabadeed noqday khilaafad gooni ah.