Unkasho

Unkasho (Ingiriisi: evolution) waa isbeddelka ku dhaca sifooyinka la dhaxlo ee koox noolaha ah, isagoo ka dhaca jiil ka jiil. Sifooyinkaas waxaa qaada hidde-sidaha (gene), taasoo ka dhigaysa in isbeddelka koox uu ku cabbiro, ee ma aha shakhsi keliya. Nooluhu shakhsi ahaan wuu koraa oo wuu beddelmaa, laakiin unkasho waxay tilmaamaysaa in inta boqolkiiba ee hidde-nooc gaar ah beddelanto gudaha kooxda.

Fikradda unkashada waa aasaaska bayoolajiga casriga ah. Waxay sharraxaysaa sida noocyada noolaha ay midba ka kala soo farcamay, iyo sababta ay noocyo kala duwan u wadaagaan qaab-dhismeed iyo hidde-sido isku eg. Charles Darwin iyo Alfred Russel Wallace waxay qarnigii 19-aad soo bandhigeen sharraxaad ku salaysan xulashada dabiiciga ah; markii dambe cilmiga hidde-raaca ayaa lug ku yeeshay oo xoojiyay.

Ilaha kala duwanaanshaha

Isbeddelku wax uma dhaco haddii kala duwanaansho hidde ah oo hor leh la'yahay. Isha ugu horreysa waa mutation, oo ah khalad ku dhaca koobiyaynta DNA-ga. Mutation-ka badankiisa saameyn muuqata ma leh, qaarna waa waxyeello, qaar yarna waxay siiyaan noolaha faa'iido. Isha labaad waa isku-dhafka hidde-sidaha oo ka dhasha taranka lab-iyo-dheddig, taasoo isku qasta hidde-sidaha labada waalid.

Xulashada dabiiciga ah

Xulashada dabiiciga ah waa habka ugu muhiimsan ee unkasho. Marka noolaha isku nooc ah ay ku kala duwan yihiin sifo la dhaxlo, kuwa sifadaas ka caawinaysa inay noolaadaan oo tarmaan waxay farac badan ka tagaan. Sidaas darteed hidde-sidaha faa'iidada leh boqolkiibiisa gudaha kooxda wuu kordha jiilal ka dib. Xulashadu ma aha go'aan; waa natiijo tirakoob ah oo ka dhalata farqiga taranka.

Habab kale

Xulashada oo keliya ma aha. Genetic drift waa beddelasho fara-xumo (nasiib) ku dhacda boqolkiiba hidde-sidaha, oo si gaar ah xoog leh kooxaha yaryar. Gene flow waa u socodka hidde-sidaha marka noolaha u guuraan koox kale oo la tarmaan, taasna waxay yareysaa farqiga kooxaha. Isku-darka hababkan ayaa go'aamiya jihada unkashada.

Samaysanka noocyada

Marka laba koox oo isku nooc ah kala go'aan — tusaale ahaan buur, badweyn, ama isbeddel dabeecad ah — hidde-sidahooda si kala duwan ayuu u socdaa. Muddo ka dib waxay laga yaabaa inay kari waayaan inay taran wadaagaan; markaas laba nooc ayaa la yidhaahdaa. Habkan (speciation) ayaa sharraxaya kala duwanaanshaha noolaha ee dhulka jooga.

Caddaymaha

Caddaymaha unkashada waxay ka yimaadaan meelo badan: fosil-yada oo muujiya kala qaybsanaanta noolaha waqti ahaan, isbarbardhiga qaab-dhismeedka jirka noocyada kala duwan, iyo isbarbardhiga taxanaha DNA-ga. Isbeddelka la arkaa ee jiritaanka hadda, sida bakteeriyada u yeelato caabbi antibiyootigyo, waa tusaale la cabbiri karo.