Unug
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
188 luqadood
Unug (Ingiriisi: cell) waa qaybta ugu yar ee lagu tiriyo in ay nooshahay ee ka kooban yahay noole kasta. Unugyadu waxay awoodaan inay isticmaalaan tamar, walxo cuntada ka soo baxa u beddelaan qaab kale, kuna kordhaan qaybsanaan. Noolaha qaarkiis waa hal unug oo keliya, sida bakteeriyada; kuwo kale, sida bini'aadamka iyo geedaha, waxay ka kooban yihiin unugyo aad u tiro badan oo shaqooyin kala duwan qaybsaday.
Unug kasta waxaa ku wareegsan xuub (membrane) kala sooca gudaha iyo dibadda. Gudaha waxaa ku jira dareere la yidhaahdo sitoblaasm (cytoplasm) iyo qaybo yaryar oo shaqo gaar ah leh. Xogta hidaha, ee ah tilmaamaha unugu ku shaqeeyo kuna taranno, waxay ku jirtaa DNA.
Noocyada waaweyn
Unugyada waxaa loo kala qaybiyaa laba nooc oo waaweyn. Prokaryote-yadu (sida bakteeriyada) ma laha nuclues xuub leh; DNA-doodu si furan ayey ugu jirtaa sitoblaasmka. Eukaryote-yadu (xayawaanka, geedaha, fangaska iyo protista-da) waxay leeyihiin nucleus xuub ku duudduuban iyo qaybo kale oo xuub leh. Unugyada eukaryote-ka guud ahaan way ka weyn yihiin kuwa prokaryote-ka waxayna leeyihiin qaab-dhismeed gudo ah oo ka adag.
Qaybaha gudaha
Nucleus-ku wuxuu hayaa koromosoomyada. Mitokondriya waa goobta tamarta laga soo saaro sonkorta iyo dufanka, iyadoo la isticmaalayo ogsijiin. Ribosome-yadu waxay dhisaan borotiinka. Unugyada geedaha waxay dheeraad u leeyihiin darbi selluloos ah iyo koloroblaas (chloroplast) oo iftiinka qorraxda ku sameeya cunto (fotosinteesis). Xuubka unuggu wuxuu xakameeyaa walxaha soo gala iyo kuwa baxa.
Qaybsanaanta
Unugyada cusubi waxay ka yimaadaan unug hore oo qaybsamay. Mitosis waa habka unug laba unug oo la mid ah ku dhalo, waana sida jidhku u koro una cusboonaysiiyo unugyo dhaawacan. Meiosis waa hab kale oo soo saara unugyada taranka (ugxanta iyo shahwada), taasoo hoos u dhigta tirada koromosoomyada nus.
Taariikhda aqoonta
Ereyga 'cell' waxaa qarniyadii hore isticmaalay indha-shareerayaal eegayay xuubka geedka, iyagoo arkay godad yaryar oo isku dhow. Qarnigii 19-aad ayaa la aasaasay fikradda ah in noole kastaa ka kooban yahay unugyo iyo in unug kastaa ka yimaaddo unug hore. Fikraddaas ayaa ah aasaaska bayoolajiyada casriga ah.